Vàng da ở trẻ sơ sinh có nguy hiểm không? Cách nhận biết và phòng ngừa

Bài viết được thẩm định bởi GS.TS.BS. Nguyễn Ngọc Sáng, Phó Chủ tịch Hội Thận - Tiết niệu - Lọc máu và Ghép tạng trẻ em Việt Nam, Giảng viên cao cấp, Nguyên Trưởng Bộ môn Nhi Trường Đại học Y Dược Hải Phòng

Vàng da ở trẻ sơ sinh là một hiện tượng khá phổ biến và thường không nguy hiểm nếu được nhận biết và điều trị kịp thời. Tuy nhiên, nếu không được theo dõi cẩn thận, vàng da có thể dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng. Trong bài viết này, cùng Chương trình Dinh dưỡng Mẹ và Bé tìm hiểu về các dấu hiệu nhận biết, nguyên nhân và cách điều trị bệnh vàng da ở trẻ sơ sinh nhé.

1. Vàng da ở trẻ sơ sinh là gì?

Vàng da ở trẻ sơ sinh là tình trạng phổ biến do nồng độ bilirubin trong máu tăng cao. Bilirubin là một sắc tố màu vàng, được tạo ra khi các tế bào hồng cầu bị phá vỡ. Thông thường gan sẽ loại bỏ bilirubin khỏi máu, nhưng ở trẻ sơ sinh, gan chưa phát triển hoàn chỉnh, dẫn đến việc bilirubin tích tụ và gây vàng da. Theo thống kê, tình trạng này xảy ra phổ biến ở khoảng 60% trẻ sơ sinh đủ tháng và 80% trẻ sinh non.

Hình ảnh trẻ bị vàng da sau sinh

Hình ảnh trẻ bị vàng da sau sinh

2. Phân biệt vàng da sinh lý và vàng da bệnh lý?

Trẻ sơ sinh có thể gặp phải hiện tượng vàng da sinh lý hoặc vàng da bệnh lý. Hiểu rõ sự khác biệt giữa 2 tình trạng này để có thể đưa ra phương pháp điều trị kịp thời và chính xác.

2.1 Phân biệt 2 tình trạng vàng da

	Vàng da sinh lý	Vàng da bệnh lý
Biểu hiện	Không kèm bú kém, lừ đừ.	Xuất hiện trong 24h đầu sau sinh, kéo dài >2 tuần, hoặc kèm triệu chứng bất thường.
Đánh giá về độ nguy hiểm	Vàng da sinh lý là hiện tượng phổ biến ở trẻ sơ sinh và không gây nguy hiểm. Hiện tượng này thường tự hết sau khoảng 2 tuần mà không cần can thiệp y tế.	Vàng da bệnh lý là một tình trạng nghiêm trọng cần được theo dõi và điều trị kịp thời để tránh các biến chứng nguy hiểm như bệnh não cấp tính do tăng bilirubin.
Thời điểm xuất hiện	48 - 72 giờ sau sinh và tự hết trong vòng 1 tuần (đối với trẻ đủ tháng) hoặc 2 tuần (đối với trẻ sinh non).	Có thể xuất hiện sớm (trong vòng 24 giờ sau sinh) hoặc muộn (sau 2 tuần sau sinh).

Trẻ sơ sinh có thể bị vàng da sinh lý hoặc vàng da bệnh lý

Trẻ sơ sinh có thể bị vàng da sinh lý hoặc vàng da bệnh lý

2.2 Nguyên nhân vàng da ở trẻ sơ sinh

Nguyên nhân vàng da sinh lý ở trẻ sơ sinh

Nguyên nhân trẻ bị vàng da bệnh lý

Gan của trẻ sơ sinh chưa đủ trưởng thành để lọc Bilirubin hiệu quả, dẫn đến sự tích tụ của chất này trong máu và gây vàng da.

Khi trẻ khoảng 2 tuần tuổi, gan sẽ phát triển đầy đủ hơn và có khả năng xử lý Bilirubin, giúp tình trạng vàng da tự khỏi mà không gây nguy hiểm.

Có thể do các nguyên nhân bệnh lý như:

Nhiễm trùng: Trẻ có thể bị nhiễm trùng hoặc nhiễm trùng huyết.
Tế bào hồng cầu bất thường: Số lượng hồng cầu quá nhiều hoặc hồng cầu có hình dạng bất thường như hồng cầu hình lưỡi liềm.
Bệnh lý về gan: Các bệnh như viêm gan hoặc xơ nang có thể ảnh hưởng đến chức năng gan.
Thiếu men G6PD: Thiếu men này dẫn đến phá vỡ hồng cầu nhanh chóng.
Xuất huyết bất thường: Các vết bầm tím do quá trình chuyển dạ và sinh nở có thể gây vàng da.
Nhóm máu không tương thích: Sự bất đồng nhóm máu giữa mẹ và con như ABO hoặc Rh.
Ảnh hưởng từ sữa mẹ: Một số thành phần trong sữa mẹ có thể làm tăng mức bilirubin.
Mẹ bị tiểu đường: Tình trạng tiểu đường trong thai kỳ của mẹ có thể ảnh hưởng đến gan của trẻ.
Sinh non: Trẻ sinh trước tuần thứ 37 của thai kỳ thường có gan chưa phát triển đủ để loại bỏ bilirubin hiệu quả.
Trẻ bú kém: Không cung cấp đủ dưỡng chất và nước cho cơ thể.
Yếu tố di truyền: Trẻ có nguồn gốc từ các dân tộc Đông Á hoặc Địa Trung Hải có nguy cơ cao hơn.
Giảm chức năng chuyển hóa Bilirubin: Tình trạng trẻ bị vàng da có thể do trẻ mắc các bệnh lý như hội chứng Crigler-Najjar, hội chứng Gilbert, rối loạn chuyển hóa di truyền (galactosemia, suy giáp bẩm sinh, rối loạn chuyển hóa tyrosin, methionin, thiếu α1 antitrypsin), trẻ sinh non, thiếu hụt hormone, hoặc mẹ bị đái tháo đường thai kỳ.
Tăng tái hấp thu Bilirubin từ ruột (tăng chu trình ruột-gan): Trẻ sinh ra mắc các tình trạng như hẹp môn vị, tắc ruột non, phình đại tràng bẩm sinh, tắc ruột phân su, hoặc sử dụng thuốc gây liệt ruột có nguy cơ tăng tái hấp thu bilirubin từ ruột, dẫn đến vàng da.

2.3 Dấu hiệu nhận biết bé vàng da

Dấu hiệu trẻ bị vàng da sinh lý

Dấu hiệu trẻ bị vàng da bệnh lý

Da của trẻ có màu vàng chủ yếu ở vùng mặt, cổ, ngực và phần bụng phía trên rốn.
Không có triệu chứng bất thường
Màu nước tiểu hơi tối hoặc vàng và phân nhạt màu.
Trẻ vẫn phát triển bình thường và tăng cân đều đặn.

Da vàng đậm, lan nhanh xuống đến tay, chân, thậm chí cả lòng bàn tay, lòng bàn chân.
Da vàng không đều
Trẻ có thể có các triệu chứng khác như bỏ bú hoặc bú kém, sốt, khóc nhiều, lừ đừ, ngưng thở, thở nhanh, thay đổi thân nhiệt, khó đánh thức, quấy khóc nhiều và khó dỗ dành.
Xét nghiệm cho thấy mức bilirubin trong máu cao hơn bình thường.

3. Khi nào trẻ cần phải đi khám bác sĩ?

Trẻ sơ sinh bị vàng da có sao không? Cha mẹ nên đưa trẻ đến cơ sở y tế để khám và điều trị tình trạng em bé bị vàng da nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào sau đây.

Vàng da xuất hiện sớm: Nếu tình trạng vàng da xuất hiện trong vòng 48 giờ sau khi sinh, cần đưa trẻ đi khám ngay.
Vàng da lan rộng: Khi da trẻ vàng toàn thân, bao gồm cả lòng bàn tay và lòng bàn chân, đây là dấu hiệu cần quan tâm.
Thời gian vàng da kéo dài: Nếu trẻ sơ sinh vàng da kéo dài hơn 1 tuần ở trẻ đủ tháng hoặc hơn 2 tuần ở trẻ sinh non, trẻ cần được khám ngay.
Dấu hiệu bất thường kèm theo: Khi trẻ có các triệu chứng như bú ít, co giật, sốt, phân bạc màu hoặc bất kỳ dấu hiệu bất thường nào khác.
Đặc biệt khi trẻ ngủ li bì, khó đánh thức, bú kém, co giật => cần đi cấp cứu ngay vì có nguy cơ bệnh não do tăng bilirubin.

Các mức độ vàng da mà mẹ cần lưu ý để đưa bé đi khám kịp thời nếu trở nặng

Các mức độ vàng da mà mẹ cần lưu ý để đưa bé đi khám kịp thời nếu trở nặng

Hiện tượng bé sơ sinh bị vàng da có thể dễ dàng nhận biết bằng mắt thường trong điều kiện ánh sáng tốt. Cha mẹ nên thường xuyên quan sát màu da toàn thân của bé. Nếu da trẻ đỏ hồng hoặc sẫm màu, có thể kiểm tra bằng cách ấn nhẹ ngón tay cái lên da trẻ trong vài giây, sau đó buông ra. Nếu chỗ ấn có màu vàng rõ rệt, trẻ có thể đang bị vàng da.

4. Cách điều trị vàng da ở trẻ sơ sinh

Để giúp cải thiện tình trạng trẻ em bị vàng da và ngăn ngừa các biến chứng, cha mẹ có thể áp dụng các biện pháp sau.

Đối với trẻ vàng da do sinh lý:

Cho trẻ bú đầy đủ: Đảm bảo trẻ bú mẹ từ 8 - 12 cữ mỗi ngày, bú sớm và bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu sẽ giúp giảm nguy cơ vàng da nặng.. Sữa mẹ không chỉ cung cấp dinh dưỡng mà còn giúp cơ thể trẻ đào thải bilirubin qua đường tiêu hóa, ngăn ngừa tình trạng mất nước. Nếu mẹ không thể cho con bú sữa mẹ do vấn đề sức khỏe, hãy cho trẻ bú sữa công thức. Trẻ cần bú khoảng 30-60 ml sữa công thức mỗi 2 - 3 giờ trong tuần đầu tiên. Đây là cách trị vàng da cho trẻ sơ sinh tại nhà đơn giản nhất mà mẹ nên áp dụng.
Duy trì vệ sinh và giữ ấm: Giữ cho trẻ luôn ấm áp và vệ sinh sạch sẽ, đặc biệt là vùng rốn để tránh nhiễm trùng và các biến chứng khác. Tránh để trẻ nằm trong phòng tối liên tục.

Mẹ cho bé bú và duy trì vệ sinh, giữ ấm để bé giảm bớt tình trạng vàng da

Mẹ cho bé bú và duy trì vệ sinh, giữ ấm để bé giảm bớt tình trạng vàng da

Đối với trẻ vàng da do bệnh lý:

Chiều đèn: Phương pháp này sử dụng ánh sáng để chuyển hóa Bilirubin tự do trong máu thành chất không độc hại, giúp đào thải qua phân và nước tiểu. Khi chiếu đèn, trẻ sẽ được cởi trần, che mắt và bộ phận sinh dục, đồng thời xoay trở để tăng diện tích da tiếp xúc với ánh sáng.
Thay máu: Biện pháp này được điều trị khi mức độ vàng da ở trẻ nghiêm trọng, giúp loại bỏ Bilirubin dư thừa nhanh chóng.

Lưu ý: Phơi trẻ dưới ánh nắng buổi sáng không phải là phương pháp điều trị vàng da bệnh lý. Cường độ ánh sáng của nắng sớm quá yếu và thời gian tiếp xúc của trẻ với ánh sáng mặt trời không đủ lâu để mang lại hiệu quả điều trị. Do đó, chiếu đèn y tế là phương pháp an toàn và hiệu quả hơn trong việc điều trị em bé sơ sinh bị vàng da bệnh lý. Tuy nhiên, phơi nắng để điều trị vàng da bệnh lý cần được thực hiện dưới sự giám sát của bác sĩ chuyên khoa, không nên tự ý áp dụng vì phương pháp này không mang lại hiệu quả.

5. Cách phòng tránh vàng da sơ sinh ở trẻ

Phòng ngừa vàng da ở trẻ sơ sinh không chỉ giúp bảo vệ sức khỏe của bé mà còn mang lại sự an tâm cho cha mẹ. Dưới đây là những cách mà mẹ có thể áp dụng:

Theo dõi màu da: Cha mẹ nên thường xuyên quan sát màu da của trẻ để phát hiện sớm bất kỳ dấu hiệu nào của vàng da. Nếu nhận thấy da trẻ có màu vàng sẫm hoặc có các triệu chứng bất thường khác, cần đưa trẻ đến cơ sở y tế để được kiểm tra và điều trị kịp thời.
Kiểm tra nhóm máu: Trước khi mang thai, mẹ nên xét nghiệm nhóm máu để phát hiện sớm nguy cơ bất đồng nhóm máu giữa mẹ và con. Sau khi sinh, bé cũng cần được xét nghiệm nhóm máu để loại trừ hoặc xác định nguy cơ vàng da do không tương thích nhóm máu, từ đó có biện pháp điều trị phù hợp.
Ngoài ra, các mẹ có thể đưa bé đi khám sàng lọc sơ sinh để phát hiện sớm các bệnh lý di truyền - chuyển hóa (như G6PD, suy giáp bẩm sinh).

Cách phòng tránh và điều trị vàng da ở trẻ sơ sinh hiệu quả

6. Giải đáp các câu hỏi thường gặp

Câu 1: Vàng da sinh lý và vàng da bệnh lý có gì khác nhau?

Trả lời: Có. Vàng da sinh lý là tình trạng tự nhiên, xảy ra phổ biến ở khoảng 75% trẻ sơ sinh, thường xuất hiện vài ngày sau sinh, mức độ nhẹ và tự giới hạn trong vài tuần. Trong khi đó, vàng da bệnh lý có thể kéo dài và nghiêm trọng hơn, đòi hỏi điều trị y tế.

Câu 2: Vàng da bệnh lý kéo dài bao lâu?

Trả lời: Thời gian em bé bị vàng da sau sinh do bệnh lý kéo dài tùy thuộc vào nguyên nhân gây ra. Vàng da ở trẻ đủ tháng có thể kéo dài hơn 2 tuần, trong khi ở trẻ sinh non, tình trạng này có thể kéo dài hơn 4 tuần.

Câu 3: Vàng da bệnh lý có tự khỏi được không?

Trả lời: Không, vàng da bệnh lý không thể tự khỏi. Trẻ cần được bác sĩ thăm khám và điều trị đúng cách để tránh các biến chứng nghiêm trọng. Không nên tự ý điều trị vàng da cho trẻ bằng các phương pháp không khoa học như tắm nắng hay dùng thuốc dân gian.

Hy vọng rằng qua bài viết này, cha mẹ đã trang bị thêm nhiều kiến thức hữu ích về tình trạng vàng da ở trẻ sơ sinh, hiểu rõ cách phòng tránh và điều trị hiệu quả. Cha mẹ nên chú ý kiểm tra các dấu hiệu vàng da của trẻ sau khi sinh, trước khi xuất viện và trong những ngày đầu sau khi xuất viện để phát hiện sớm bất kỳ nguy cơ nào.

Mẹ hãy thường xuyên truy cập Chương trình Dinh dưỡng Mẹ và Bé để có thể cập nhật thêm nhiều thông tin hữu ích khác. Tại đây còn có cả Ngân hàng thực đơn dinh dưỡng để mẹ có thể xây dựng thực đơn cho bé hàng ngày. Chương trình Dinh dưỡng Mẹ và Bé luôn đồng hành cùng mẹ trên đoạn đường phía trước. Chúc mẹ và bé luôn khỏe mạnh!

*Để có thể nhận được thêm những lời khuyên chi tiết phù hợp với tình trạng sức khỏe cho mẹ và bé, bạn hãy tư vấn thêm các bác sĩ, chuyên gia dinh dưỡng ở các cơ sở y tế gần nhất.

Theo dõi Fanpage Dinh dưỡng Mẹ và Bé bằng cách bấm “Thích Trang” để cập nhật kiến thức bổ ích cho mẹ và bé.

https://www.facebook.com/dinhduongmevabe.com.vn