Trẻ bị nôn trớ: Nguyên nhân và cách chăm sóc bé

Bài viết được thẩm định bởi GS.TS.BS. Nguyễn Ngọc Sáng, Phó Chủ tịch Hội Thận - Tiết niệu - Lọc máu và Ghép tạng trẻ em Việt Nam, Giảng viên cao cấp, Nguyên Trưởng Bộ môn Nhi Trường Đại học Y Dược Hải Phòng

Tình trạng nôn trớ khá phổ biến ở trẻ nhỏ nhất là các bé sơ sinh đang ăn sữa mẹ. Nôn trớ thông thường khá lành tính, khi bé lớn sẽ tự hết, tuy nhiên nếu trẻ bị nôn trớ kèm theo các dấu hiệu khác rất có thể là biểu hiện của các bệnh như trào ngược dạ dày, hô hấp,… Vậy cùng tham khảo nguyên nhân và cách xử lý trẻ bị nôn trớ ba mẹ cần phải biết tại bài viết sau đây của Chương trình Dinh dưỡng Mẹ và Bé.

1. Tìm hiểu về tình trạng nôn trớ ở trẻ

Nôn là tình trạng thức ăn từ dạ dày bị co bóp mạnh, đẩy ngược lên thực quản rồi thoát ra ngoài qua đường miệng.

Trớ (cách gọi quen thuộc trong dân gian) thường xảy ra ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Thực chất đây là biểu hiện của hiện tượng trào ngược dạ dày - thực quản, khi sữa hoặc thức ăn bị trào ra ngoài, đôi khi chỉ vương ở khóe miệng. Theo thống kê tại Mỹ cho thấy có khoảng 50% trẻ dưới 3 tháng tuổi và gần 2/3 số trẻ 4 tháng tuổi từng gặp tình trạng này ít nhất một lần mỗi ngày.

Tìm hiểu kỹ về nôn trớ ở trẻ để biết cách xử lý

2. Nguyên nhân khiến trẻ hay bị nôn trớ

Khi nôn, các chất trong dạ dày bị co bóp đẩy ngược lên miệng và thoát ra ngoài. Nôn trớ sinh lý ở trẻ nhỏ thường giảm dần sau 6 tháng tuổi khi bé bắt đầu ăn dặm và hệ tiêu hóa hoàn thiện hơn. Tuy nhiên, trớ lại thường xảy ra khi trẻ ăn no, thay đổi tư thế đột ngột hoặc mỗi lần trẻ ăn xong vặn mình. Do đó, hiện tượng này được chia thành 2 nguyên nhân là nôn trớ sinh lý và nôn trớ bệnh lý.

2.1 Trẻ bị nôn trớ sinh lý

Hiện tượng nôn trớ sinh lý thường gặp ở trẻ sơ sinh sẽ không ảnh hưởng đến quá trình phát triển của trẻ. Giai đoạn này hệ tiêu hóa chưa hoàn thiện đầy đủ, dạ dày còn nằm ngang và cơ thắt tâm vị yếu nên trẻ rất dễ bị nôn trớ.

Nguyên nhân gây ra tình trạng nôn trớ ở trẻ

Nguyên nhân do trẻ ăn quá no, tư thế bú không đúng cách, trẻ vặn mình, không vỗ ợ hơi khi ăn xong cũng khiến trẻ bị nôn trớ sinh lý. Khi đó, bé có thể trớ ra sữa vừa ăn xong hoặc cặn sữa. Đây là hiện tượng hoàn toàn bình thường ở trẻ từ sơ sinh đến 6 tháng tuổi, sau 7 - 8 tháng tuổi, nôn trớ sinh lý sẽ không còn và càng lớn hệ tiêu hóa sẽ hoàn thiện hơn.

Lưu ý nếu bé nôn trớ mà không có dấu hiệu bất thường nào khác, bé vẫn ăn ngoan, ngủ ngon, không quấy khóc thì các mẹ hoàn toàn yên tâm hiện tượng nôn trớ này sẽ tự hết khi bé lớn hơn.

2.2 Trẻ bị nôn trớ bệnh lý

Nguyên nhân khiến trẻ hay bị nôn trớ do bệnh lý như sau:

Hẹp phì đại môn vị

Một nguyên nhân hiếm gặp khiến bé hay nôn trớ sau khi ăn là hẹp môn vị (hay còn gọi là phì đại môn vị). Đây là tình trạng cơ vòng nối giữa dạ dày và tá tràng dày lên bất thường, làm thu hẹp lối thoát thức ăn. Khi đường đi bị cản trở, sữa hay thức ăn dặm không xuống được ruột non mà ứ lại trong dạ dày, rồi trào ngược lên thực quản gây nôn ói.

Bệnh bẩm sinh này thường xuất hiện trong vài tuần đầu sau sinh đến khoảng 4 tháng tuổi. Những biểu hiện dễ nhận thấy gồm:

• Nôn trớ liên tục ngay trong tháng đầu đời.
• Sau khi bú hoặc ăn xong, trẻ thường nôn ngay.
• Nôn vọt, chất nôn phun mạnh ra khỏi miệng.

Nếu bé có những dấu hiệu trên, cha mẹ nên đưa trẻ đi khám sớm vì hẹp môn vị chỉ có thể điều trị bằng phẫu thuật.

Bé sơ sinh 4 tháng tuổi có thể bị nôn trớ do hẹp môn vị

Dị ứng sữa bò

Trong sữa bò có hàm lượng protein chưa được xử lý hoàn toàn, điều này dễ khiến hệ tiêu hóa non nớt của trẻ gặp khó khăn. Nếu bé xuất hiện các dấu hiệu như tiêu chảy phân lỏng (thậm chí có lẫn máu), bé hay trớ, quấy khóc vì đau bụng, nổi ban dị ứng ngoài da hoặc chậm tăng cân, cha mẹ nên cho trẻ đi thăm khám. Trong nhiều trường hợp, bác sĩ có thể khuyên chuyển sang sữa công thức từ đậu nành hoặc loại sữa có đạm thủy phân để dễ hấp thu hơn.

Ngộ độc thực phẩm

Nếu trẻ nôn trớ liên tục trong nhiều ngày, trẻ ăn vào là nôn thì cha mẹ nên nghĩ đến khả năng bé bị ngộ độc thực phẩm. Khi kèm theo các dấu hiệu như buồn nôn, nổi ban trên da, tiêu chảy, hay thậm chí co giật, thì cần nhanh chóng đưa trẻ đến bệnh viện hoặc phòng khám gần nhất để được xử trí kịp thời.

Trào ngược dạ dày

Trẻ ăn vào là nôn là bệnh gì? Ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, nguyên nhân bệnh lý phổ biến nhất gây nôn trớ là trào ngược dạ dày. Tình trạng này xảy ra khi cơ vòng thực quản chưa khép kín, khiến van nối giữa thực quản và dạ dày không đủ sức giữ thức ăn, làm sữa hoặc dịch vị dễ trào ngược lên thực quản và đôi khi ra cả miệng.

Do dịch vị trong dạ dày có tính acid, trong khi niêm mạc thực quản mang tính kiềm, sự trào ngược kéo dài có thể gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm như:

• Viêm, loét hoặc nóng rát thực quản.
• Trẻ sợ bú, sợ ăn do đau rát.
• Nguy cơ viêm phổi hít khi dịch trào lên miệng rồi sặc vào phổi.
• Tím tái do ọc sữa.
• Thậm chí ngưng thở, vì acid dạ dày kích thích dây thần kinh thực quản, làm rối loạn hô hấp.

Trào ngược dạ dày cũng là nguyên nhân làm cho trẻ bị nôn trớ nhiều

Trẻ bị nhiễm trùng tiết niệu

Vì sao trẻ bị nôn trớ? Mẹ thấy bé sốt cao, nôn trong vài ngày, nước tiểu có mùi khó chịu hoặc đi tiểu bị đau rát là dấu hiệu bị nhiễm trùng tiết niệu.

Bị tắc ruột

Bé ăn là nôn có thể do tắc ruột. Bệnh lý này rất ít gặp nhưng lại rất nguy hiểm ở trẻ, dấu hiệu rõ nhất là đau bụng dữ dội, mặt tái xanh, nhợt nhạt, trẻ bị nôn vọt, nôn mật xanh vàng, trẻ lả đi…

Bị lồng ruột

Đối với trẻ dưới 4 tuổi bị nôn trớ bệnh lý có thể do lồng ruột đi kèm những dấu hiệu khác như phân lẫn máu, phân lỏng, co chân ôm bụng… Khi có những dấu hiệu này ba mẹ cần đưa trẻ đi cấp cứu kịp thời vị rất nguy hiểm.

Bị ho, chảy mũi, nhiễm trùng đường hô hấp

Đây cũng là nguyên nhân gây ra tình trạng nôn trớ bệnh lý, sau khi ăn no nếu cho trẻ nằm luôn bé sẽ dễ bị nôn trớ do cổ họng vẫn mắc đờm.

3. Những dấu hiệu nhận diện bé bị nôn trớ do bệnh lý

Một số biểu hiện bất thường đi kèm nôn trớ ở trẻ có thể là dấu hiệu bệnh lý, cha mẹ cần lưu ý:

• Trẻ bị sốt, tiêu chảy, ho, sổ mũi hoặc nổi ban đỏ.
• Đau bụng dữ dội, bụng chướng.
• Trạng thái lừ đừ, dễ kích thích, có thể co giật.
• Trẻ cứ ăn vào là nôn và nôn trớ liên tục kéo dài trên 24 giờ.
• Chất nôn có lẫn máu và ngày càng nhiều hơn (nếu chỉ có vệt đỏ nhỏ có thể do chảy máu cam hoặc tổn thương trong miệng).
• Dịch nôn có màu xanh của mật.

Khi trẻ hay nôn trớ xuất hiện những dấu hiệu trên cùng với tình trạng nôn kéo dài, phụ huynh nên đưa bé đến bệnh viện càng sớm càng tốt. Đồng thời có thể giữ lại một phần dịch nôn bất thường (lẫn máu hoặc mật xanh) để bác sĩ thuận tiện trong việc chẩn đoán. Đặc biệt với những bé hay bệnh vặt, sức đề kháng vốn đã yếu nên khi nôn trớ kèm sốt, tiêu chảy, quấy khóc nhiều hoặc bỏ bú, cha mẹ càng cần đưa con đi khám sớm để tránh biến chứng.

Trẻ bị trớ, nôn dịch xanh, đau bụng,... đều là dấu hiệu bất thường

4. Cha mẹ cần làm gì khi trẻ bị nôn trớ nhiều?

Bé hay bị nôn trớ phải làm sao? Khi tình trạng này xảy ra, cha mẹ cần bình tĩnh và áp dụng các biện pháp xử lý kịp thời để đảm bảo an toàn cho con, đồng thời tìm cách phòng ngừa hiệu quả.

4.1 Xử lý khi bé đang nôn

• Xử lý chất nôn kịp thời: Nghiêng đầu trẻ sang một bên để không bị sặc. Dùng khăn gạc quấn quanh ngón tay hoặc dụng cụ hút để làm sạch miệng, họng và mũi. Tuyệt đối không bế xốc trẻ khi đang nôn vì dễ khiến dịch ói trào vào phổi.
• Giữ bình tĩnh - trấn an trẻ: Không mắng mỏ hay tỏ thái độ bực tức. Thay vào đó, hãy nói chuyện nhẹ nhàng, vuốt lưng và ngực từ trên xuống để trẻ bớt sợ hãi và ổn định lại.
• Tư thế nằm: Cho bé nằm yên, kê gối cao đầu để giảm trào ngược. Nếu ọc nhiều, nên đặt trẻ nằm nghiêng để tránh hít phải dịch nôn. Sau đó, thay quần áo sạch và lau chỗ nôn để loại bỏ mùi khó chịu.
• Bù nước & điện giải: Sau khi nôn, trẻ mất khá nhiều nước. Cha mẹ nên cho uống Oresol đúng liều theo tuổi, hoặc bổ sung nước lọc, nước trái cây. Nên cho uống từ từ để cơ thể thích nghi, tránh ép uống ngay quá nhiều.

4.2 Xử lý sau khi bé nôn xong

• Trang phục thoải mái: Tránh mặc quần áo hoặc đóng tã quá chật, vì gây áp lực lên bụng làm tình trạng nôn trớ dễ tái diễn.
• Theo dõi dấu hiệu mất nước: Cha mẹ cần quan sát tình trạng khát nước, môi khô, ít nước mắt khi khóc. Nếu trẻ không đi tiểu trong 6 giờ, mắt trũng sâu, cần đưa đi khám ngay.
• Điều chỉnh dinh dưỡng: Trong giai đoạn này, nên cho bé ăn thức ăn mềm, dễ tiêu như cháo loãng, súp rau củ nghiền, sữa mẹ, sữa công thức loãng hơn, chia nhỏ bữa ăn để giảm áp lực cho dạ dày. Không ép ăn quá nhiều để bé cảm thấy thoải mái. Tránh cho trẻ ăn đồ nhiều dầu mỡ, đồ ngọt, nước ngọt có gas, vì dễ kích thích nôn thêm.

Nhiều phụ huynh cũng băn khoăn bé ăn không tiêu phải làm sao, trong giai đoạn con hay nôn trớ, việc ưu tiên món mềm, dễ tiêu và chia nhỏ bữa chính là cách giúp hệ tiêu hóa “nghỉ ngơi” và phục hồi tốt hơn.

Xử lý khi bé bị nôn trớ rất quan trọng

4.3 Các biện pháp phòng ngừa nôn trớ

Đối với trẻ đang bú:

• Bú đúng tư thế: Bế đầu và người bé nằm trên một đường thẳng, mặt quay vào vú mẹ. Bế bé sát vào người, đỡ mông bé bằng tay. Khi cho bé bú, từ từ đưa núm vú vào môi trẻ để lượng sữa chảy đều, không quá nhiều, tránh sặc sữa.
• Cho trẻ ợ hơi: Sau khi bú xong, bế trẻ thẳng đứng, tựa đầu vào vai mẹ và vỗ nhẹ lưng để đẩy lượng hơi đã nuốt vào dạ dày ra ngoài.
• Chia nhỏ cữ bú: Không cho trẻ bú quá no. Hãy chia nhỏ cữ bú trong ngày và sau 15 phút bú xong mới đặt trẻ nằm xuống.
• Đối với bú bình: Luôn giữ bình sữa nghiêng sao cho sữa ngập hết phần cổ bình để tránh bé nuốt phải không khí.

Tư thế bú mẹ đúng cách

Đối với trẻ đang ăn dặm:

• Chia nhỏ bữa ăn: Không ép trẻ ăn quá nhiều cùng lúc. Chia nhỏ các bữa ăn trong ngày để giảm áp lực cho dạ dày.
• Thời gian ăn hợp lý: Mỗi bữa ăn chỉ nên kéo dài tối đa 30 phút để trẻ không bị chán và mệt mỏi.
• Chọn thực phẩm dễ tiêu: Ưu tiên các món ăn mềm, dễ tiêu hóa để hệ tiêu hóa của bé không phải làm việc quá sức.

Ngoài ra, hãy thử bổ sung thêm men vi sinh cân bằng tiêu hóa và đường ruột ổn định cho trẻ cũng là sản phẩm giảm nôn trớ hiệu quả.

5. Khi nào thì nên đưa trẻ bị nôn trớ đến bác sĩ?

Bé ăn bị ói cần đưa đến bác sĩ thăm khám và điều trị khi có những dấu hiệu sau:

• Trẻ bị sốt cao không giảm, đau đầu, đau bụng quằn quại, có cử chỉ bị mất tri giác.
• Xuất hiện dấu hiệu mất nước như miệng khô, tiểu ít hoặc cha mẹ nghi trẻ bị ngộ độc thức ăn.
• Nôn ra mật hoặc ra máu.
• Trẻ bị sốt co giật, lơ mơ nửa mê nửa tỉnh hoặc trạng thái kích thích.
• Liên tục bị nôn trớ trong 24 tiếng.
• Trẻ nôn kèm sụt cân, chậm tăng cân, bỏ bú, hoặc có biểu hiện mất nước nặng (mắt trũng, môi khô, tiểu ít) cần đưa đi khám ngay.

Khi trẻ xuất hiện một trong những dấu hiệu trên, ba mẹ cần đưa ngay đến bác sĩ để kiểm tra và thăm khám kịp thời.

6. Các câu hỏi thường gặp về trẻ bị nôn trớ 

Câu 1: Trẻ 2 tuổi bị nôn về đêm có nghiêm trọng không? 

Trả lời: Trẻ bị nôn bất thường về đêm thường không nghiêm trọng nếu trẻ không kèm sốt, quấy khóc, hoặc bất thường khác. Tuy nhiên, nếu nôn liên tục kéo dài, ảnh hưởng dinh dưỡng hoặc kèm các dấu hiệu bất thường thì nên cho trẻ đi khám để loại trừ bệnh lý nguy hiểm.

Câu 2: Trẻ bị nôn nhiều không sốt không đi ngoài có sao không? 

Trả lời: Nếu chỉ nôn mà không sốt, không đi ngoài thường không quá nguy hiểm ở trẻ nhỏ, có thể do rối loạn tiêu hóa nhẹ hay trào ngược. Tuy nhiên, nếu trẻ mệt lả, quấy khóc nhiều, bụng chướng hoặc nôn kéo dài cần kiểm tra sớm vì có thể gặp các bệnh lý nghiêm trọng như lồng ruột hoặc tắc ruột.

Câu 3: Vì sao trẻ dưới 1 tuổi hay bị nôn trớ?

Trả lời: Trẻ dưới 1 tuổi hay bị nôn trớ do hệ tiêu hóa của trẻ chưa hoàn thiện, van dạ dày còn yếu, dạ dày bé dễ bị trào ngược khi ăn quá nhiều, bú sai tư thế hoặc ăn/thức ăn chưa phù hợp. Ngoài ra, cũng có thể do các bệnh lý tiêu hóa.

Câu 4: Trẻ nôn ra dịch vàng có sao không?

Trả lời: Nôn dịch vàng (có thể là dịch mật) thường gặp khi dạ dày trống, viêm dạ dày ruột hoặc nhiễm virus. Nếu trẻ chỉ nôn vài lần, không kèm dấu hiệu nguy hiểm thì thường không đáng ngại. Tuy nhiên, nếu nôn kéo dài, nôn liên tục, dịch vàng xanh, trẻ sốt, co giật, đau bụng nhiều, bụng chướng… thì cần đi khám sớm vì có thể là dấu hiệu bệnh lý nguy hiểm (tắc ruột, lồng ruột,…)

Câu 5: Trẻ hay nôn trớ cần bổ sung gì để cải thiện tình trạng?

Trả lời:  Với những bé thường xuyên nôn trớ, cha mẹ cần đảm bảo trẻ được bổ sung đủ nước và sữa,... Đồng thời lựa chọn các món ăn mềm, dễ tiêu như: lòng đỏ trứng gà, rau mồng tơi, khoai lang…

Câu 6: Bé 1 tuổi ngủ nhiều có tốt không nếu đang trong giai đoạn hay nôn trớ?

Trả lời: Trong nhiều trường hợp, bé 1 tuổi ngủ nhiều đơn thuần là do cơ thể cần nghỉ ngơi để hồi phục sau khi nôn, nhưng nếu bé ngủ li bì, khó đánh thức, kèm bỏ bú, mệt mỏi, nôn kéo dài hoặc sụt cân thì cha mẹ cần đưa con đi khám sớm để bác sĩ đánh giá toàn diện cả giấc ngủ và tình trạng nôn trớ.

>>> Tham khảo ngay thực đơn tại Ngân hàng Dinh dưỡng để biết bé nên ăn gì trong từng giai đoạn, giúp hạn chế nôn trớ và tăng cường sức khỏe.

Nhìn chung, trẻ bị nôn trớ là tình trạng thường gặp ở và phần lớn không nguy hiểm. Tuy nhiên, cha mẹ cần quan sát kỹ biểu hiện của con, kết hợp chế độ ăn uống và sinh hoạt hợp lý để hạn chế nôn trớ tái diễn. Nếu trẻ có dấu hiệu bất thường như nôn liên tục, mất nước, sốt cao hoặc bỏ bú, cha mẹ nên đưa trẻ đến cơ sở y tế để được thăm khám kịp thời. Sự theo dõi và chăm sóc đúng cách sẽ giúp bé mau chóng khỏe mạnh, phát triển tốt và an toàn.

Hãy đăng ký tham gia ngay Chương trình Dinh Dưỡng Mẹ và Bé để cập nhật những thông tin bổ ích giúp chăm sóc sức khỏe và bữa ăn cho bé phát triển toàn diện.

*Để có thể nhận được thêm những lời khuyên chi tiết phù hợp với tình trạng sức khỏe cho mẹ và bé, bạn hãy tư vấn thêm các bác sĩ, chuyên gia dinh dưỡng ở các cơ sở y tế gần nhất.

Theo dõi Fanpage Dinh dưỡng Mẹ và Bé bằng cách bấm “Thích Trang” để cập nhật kiến thức bổ ích cho mẹ và bé.

https://www.facebook.com/dinhduongmevabe.com.vn