MÁCH BẠN CÁCH CHĂM SÓC VÀ NHỮNG THỰC PHẨM TỐT CHO SỨC KHỎE CON NON

Bài viết được thẩm định bởi TS.BS. Dương Lan Dung - Phó Trưởng phòng Đào tạo,
Nguyên Phó Trưởng phòng Nghiên cứu khoa học - Bệnh viện Phụ sản Trung ương.

Theo định nghĩa của Tổ chức Y tế thế giới thì trẻ sinh non khi trẻ sinh trước 37 tuần tuổi thai và trẻ nhẹ cân là trẻ có cân nặng dưới 2500 gram. Trẻ non tháng sẽ có nguy cơ cao mắc nhiều bệnh nguy hiểm. Do đó, chế độ dinh dưỡng rất quan trọng đối với trẻ sinh non. Bài viết này Dinh dưỡng Mẹ và Bé sẽ mách bạn cách chăm sóc và những thực phẩm tốt cho sức khỏe trẻ non tháng.

1. Trẻ sinh non là gì?

Những điều cần biết về trẻ non tháng

Ba mẹ cần hiểu đúng đặc điểm cơ bản của trẻ sinh non tháng để có cách chăm sóc phù hợp. Trẻ sinh càng sớm so với tuần tuổi thai càng tăng nguy cơ mắc các vấn đề về sức khỏe sau khi sinh, thậm chí nguy cơ mắc bệnh chậm phát triển hệ tâm thần vận động những năm đầu đời cao hơn. Có nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng những trẻ sinh cực non trước 28 tuần sẽ gặp nhiều biến chứng hơn hẳn những trẻ cùng sinh non nhiều tuần khác.

Bé sinh non thường dễ bị nhiễm lạnh khi ở trong nhiệt độ phòng bình thường do cơ thể bé chưa tự điều chỉnh được thân nhiệt, do lớp mỡ dưới da rất ít hoặc thậm chí không có. Trẻ sinh non cần phải được điều trị tích cực tại phòng chăm sóc đặc biệt chuyên dành cho trẻ sơ sinh. Trong phòng này bé sẽ được giữ ấm cơ thể trong lồng ấp hoặc dùng hệ thống sưởi đặc biệt.

Trẻ sinh non đối mặt với nhiều nguy cơ trong quá trình phát triển sau này như:

Trẻ dễ bị vàng da gây ảnh hưởng đến hệ thần kinh, hạ thân nhiệt, dễ bị hạ đường huyết, do số lượng hồng cầu thấp dễ gây thiếu máu, ngưng thở.
Trẻ dễ gặp vấn đề về đường thở như thiểu soạn, loạn sản phế quản phổi, hội chứng suy hô hấp cấp. Do đó, hỗ trợ hệ hô hấp và dinh dưỡng đúng cách cho trẻ sinh non rất quan trọng.
Trẻ sinh non cũng dễ bị nhiễm trùng hơn do các cơ quan chưa hoàn thiện và hệ miễn dịch chưa phát triển hết.
Có một số trẻ sinh non còn bị bệnh lý võng mạc do võng mạc chưa phát triển đầy đủ.
Trẻ có nguy cơ bị chậm phát triển hệ tâm thần vận động gồm nhận thức, ngôn ngữ, tâm lý, hành vi và sức khỏe về sau. Cần theo dõi sức khỏe lâu dài cho trẻ sinh non trong nhiều năm.

Ngoài ra, trẻ sinh non còn hay gặp phải vấn đề khi nuôi ăn do trẻ cần được cung cấp đủ chất dinh dưỡng và năng lượng để kịp theo tiêu chuẩn của trẻ sinh đủ tháng. Do hệ tiêu hóa của trẻ chưa hoàn thiện gây khó khăn khi nuôi ăn nên mẹ cần làm theo chỉ dẫn của bác sĩ để chăm sóc dinh dưỡng cho trẻ sinh non an toàn và phù hợp.

Việc hiểu rõ các đặc điểm này giúp ba mẹ áp dụng cách chăm sóc trẻ sơ sinh khỏe mạnh ngay từ những tháng đầu đời, đặc biệt với trẻ sinh non tháng.

2. Cách chăm sóc sức khỏe trẻ sinh non

Sau một thời gian được chăm sóc tại bệnh viện (nuôi trong lồng ấp, nằm cạnh mẹ,,) được các bác sĩ đánh giá đủ tiêu chuẩn xuất viện, trẻ sinh non sẽ được xuất viện về nhà. Khi đó ba mẹ cần lưu ý cách chăm sóc sức khỏe con non tại nhà đúng cách:

2.1 Điều hòa thân nhiệt cho bé

Đối với trẻ sinh non thiếu tháng, nhẹ cân sẽ làm giảm lớp cách nhiệt, thiếu lớp mỡ dưới da nên khi tăng nhiệt độ ngoài da sẽ gây chênh lệch nhiệt độ nhiều sẽ làm tăng sự mất nhiệt. Để điều hòa thân nhiệt cho bé sinh non ba mẹ cần học cách ủ ấm, mặc quần áo, đúng cách để tránh bé bị nóng hay lạnh quá, luôn giữ cơ thể bé khô, để bé không bị dễ mất nhiệt. Nhiệt độ phòng tối thiểu cho trẻ sinh non là 30 – 32 độ C trong tuần đầu sau sinh và những tuần tiếp theo là 28 – 29 độ C.

Ở giai đoạn này, việc theo dõi thân nhiệt, giấc ngủ và dinh dưỡng có nhiều điểm tương đồng với chăm sóc trẻ 2 tháng tuổi, nhưng trẻ sinh non cần được giám sát chặt chẽ hơn.

Tốt nhất nên cho bé nằm chung cùng mẹ do nhiệt độ ngoài da của mẹ cao hơn sẽ truyền hơi ấm cho bé. Nếu trường hợp bé cần di chuyển đi tiêm hay đi khám sức khỏe hãy sử dụng các phương tiện ủ ấm như túi chườm, lồng ấp… để đảm bảo trẻ không bị nhiễm lạnh.

Trường hợp trẻ bị tăng thân nhiệt cần hạ thấp nhiệt độ phòng xuống bớt, cởi quần áo nhưng chú ý cho trẻ bú ngay và tránh gió lùa vào trẻ. Nếu bé không hạ nhiệt sau đó hãy đến bác sĩ kiểm tra để xử lý kịp thời.

2.2 Chú trọng hô hấp

Trẻ sinh non thiếu tháng chưa thích nghi được với môi trường bên ngoài nên dễ bị lạnh hơn so với trẻ sinh đủ ngày đủ tháng. Ba mẹ phải luôn để ý theo dõi các dấu hiệu của con như thân nhiệt, nhịp thở, tri giác, màu sắc da, hệ hô hấp… của con. Nếu có bất thường xuất hiện hãy đưa trẻ đến bệnh viện sớm nhất.

2.3 Theo dõi trẻ ngủ

Chăm sóc trẻ sinh non tháng bằng cách theo dõi giấc ngủ của bé

Một trong những lưu ý trong việc chăm sóc trẻ sinh non đúng cách là quan tâm đến thời gian ngủ của trẻ. Trẻ sẽ tăng trưởng trong lúc ngủ, do đó trẻ cần được ngủ ngon yên tĩnh trong nhiều giờ mỗi ngày (16 – 20 giờ/ngày), sau mỗi cữ sữa. Tuy nhiên, nếu trẻ ngủ quá 4 giờ/giấc, bố mẹ nên chủ động thức bé dậy để cho bé bú sữa. Bố mẹ cũng cần lưu ý rằng tất cả trẻ sơ sinh kể cả trẻ sinh non đều phải nằm ngửa khi ngủ, không nên nằm sấp.

Cho trẻ nằm nệm không quá mềm và không nên có gối nhỏ, thú nhồi bông trong nôi. Nằm sấp và ngủ trên 1 tấm nệm quá mềm có thể làm tăng nguy cơ trẻ mắc hội chứng đột tử ở trẻ nhũ nhi (SIDS). Trẻ cũng nên được nằm ngủ riêng trong nôi, không nên nằm chung với người lớn vì bố mẹ có thể ngủ quên và gây nguy hiểm cho trẻ. Trẻ cũng không nên được mặc quá nhiều đồ hoặc đồ quá chật.

Khi trẻ lớn dần và tiến tới giai đoạn bé 3 tháng tuổi, thời gian ngủ có thể giảm nhẹ nhưng vẫn đóng vai trò quan trọng đối với sự phát triển thể chất và thần kinh.

2.4 Sử dụng phương pháp kangaroo

Phương pháp Kangaroo đòi hỏi người mẹ phải cho bé da kề da nhiều giờ liền sau sinh bằng cách ủ bé trong địu co giãn bằng vải thun rồi nằm áp sát vào ngực mẹ. Mẹ vẫn mặc áo bình thường bên ngoài, nên hạn chế tối đa quần áo, tã lót cho trẻ khi thực hiện phương pháp Kangaroo.

2.5 Vệ sinh và massage cho bé

Một trong những lưu ý khi chăm sóc trẻ sinh non là cần đảm bảo vệ sinh cá nhân cho trẻ. Tắm cho trẻ sinh non ít nhất 3 – 4 lần/tuần bằng khăn mềm với nước sạch đủ ấm, không nóng, khoảng 37 – 38 độ C và sữa tắm “pH trung tính” dành cho trẻ sơ sinh. Lưu ý, vì da của trẻ sơ sinh khá mỏng manh và dễ bị tổn thương nên bạn cần phải rất cẩn thận khi làm vệ sinh cho trẻ. Trong các ngày bé không tắm, bạn có thể dùng bông cotton và nước ấm sạch vệ sinh toàn thân cho bé nhất là các vị trí kẽ da, rốn và vùng tã che. Bạn cũng nên tránh tắm cho bé sơ sinh quá nhiều lần vì sẽ làm bé bị khô da.

Mát xa cho trẻ

Khi massage cho trẻ bạn nên sử dụng loại dầu phù hợp với da của bé và được các bác sĩ khuyên dùng cho trẻ sinh non. Bố mẹ nên trực tiếp massage cho bé thay vì nhờ sự hỗ trợ từ người thân, bởi sự tiếp xúc qua da nhẹ nhàng từ bố mẹ và trò chuyện âu yếm cùng bé sẽ giúp bé phát triển thể chất và tâm lý, giúp trẻ có giấc ngủ ngon và tăng trưởng tốt hơn.

2.6 Bổ sung vitamin và tiêm phòng

Khi trẻ sinh non bú sữa mẹ, bác sĩ có thể bổ sung thêm vitamin cho trẻ:

Vitamin D: 400 – 800 đơn vị/ngày.
Sắt: 2 – 4 mg/kg/ngày từ sau tuần thứ 2.

Lưu ý, những loại bổ sung trên chỉ được dùng cho trẻ sơ sinh thiếu tháng khi được bác sĩ cho phép. Nhu cầu của mỗi trẻ sinh non là khác nhau, lượng dinh dưỡng trên cũng có thể thay đổi cho từng trẻ

Tiêm phòng:

Mũi tiêm phòng đầu tiên cho trẻ là viêm gan siêu vi B (VGSV B) và lao (BCG). Trẻ sinh non có cân nặng lúc sinh trên 2.000 gram sẽ được tiêm phòng sớm trước khi xuất viện. Trẻ có cân nặng nhỏ hơn 2.000 gram sẽ được tiêm phòng BCG lúc trẻ tăng trưởng đạt cân nặng trên 2000 gram. Nếu trẻ sinh non có cân nặng từ 1000 – 2000 gram và mẹ bị nhiễm VGSV B, trẻ có thể được tiêm ngừa vaccine VGSV B sớm sau sinh.

Ngoài ra, cần phải tiêm phòng các mũi vaccine còn lại như bạch hầu, ho gà, uốn ván, bại liệt, Hib, phế cầu,… Có thể tiêm theo lịch thông thường dựa trên tháng tuổi của trẻ. Đặc biệt, có những khuyến cáo về thời điểm tiêm chủng cho trẻ sinh non, bố mẹ cần quan sát trẻ thường xuyên hơn, tuân thủ lịch tiêm ngừa theo sự tư vấn của bác sĩ về cân nặng cũng như tình trạng sức khỏe thực tế của trẻ.

Ngoài bổ sung bằng đường uống theo chỉ định bác sĩ, tắm nắng cho trẻ sơ sinh đúng cách cũng giúp hỗ trợ tổng hợp vitamin D và phát triển hệ xương cho trẻ sinh non.

3. Thực phẩm tốt cho sức khỏe trẻ sinh non

3.1 Sữa mẹ

Khi chăm sóc bé sinh non tại nhà, mẹ cần chuẩn bị nguồn sữa mẹ tốt nhất, vì trong sữa mẹ có chứa các protein và kháng thể giúp tăng cường phản ứng miễn dịch của trẻ, chống nhiễm trùng. Ngoài dinh dưỡng cung cấp qua đường tĩnh mạch trong những ngày đầu, trẻ cần được nuôi ăn qua đường tiêu hóa bằng sữa mẹ sớm. Khi trẻ ổn định và có thể xuất viện, lượng sữa mẹ cần cho trẻ mỗi ngày có thể lên đến 140 – 160ml/kg cân nặng/ngày.

Để tăng cân tốt bắt kịp với tăng trưởng như trẻ đủ tháng, trẻ sinh non có thể cần được bổ sung dinh dưỡng dưới dạng: chế phẩm tăng cường sữa mẹ, vitamin bổ sung hoặc sữa công thức năng lượng cao dành cho trẻ sinh non.

3.2 Sữa công thức đặc biệt

Sữa công thức dành riêng cho bé sinh non

Ngay khi sinh trong bệnh viện theo tư vấn của các bác sĩ, bé sinh non sẽ cần sữa công thức đặc biệt để tốt nhất cho thể trạng hiện tại của trẻ vì sữa cung cấp nhiều năng lượng hơn sữa thường cho trẻ sinh non. Mẹ có thể cho bé sử dụng sữa đến khi cân nặng, các vấn đề sức khỏe của bé cải thiện hay cho đến khi hệ tiêu hóa của bé sẵn sàng chuyển sang sữa công thức

3.2 Probiotic

Bổ sung lợi khuẩn Probiotics cho con non

Probiotic là vi khuẩn có lợi giúp bảo vệ bé sinh non khỏi nguy cơ bị nhiễm khuẩn. Probiotic chứa men có lợi hoặc vi khuẩn được nhiều nghiên cứu chứng minh giảm nguy cơ nhiễm trùng hay viêm ruột hoại tử ảnh hưởng đến tiêu hóa của trẻ. Do đó, bé sinh non cần có chế độ chăm sóc đặc biệt để bù lại năng lượng như khi ở trong bụng mẹ. Đây cũng là lý do cách chăm sóc và thực phẩm tốt cho sức khỏe con non cần đảm bảo tiêu chí để trẻ hấp thu và phát triển toàn diện nhất.

Ngoài ra, mẹ có thể bổ sung các loại vitamin và khoáng chất thiết yếu vào thực đơn hàng ngày rồi cho bé bú mẹ, bé cũng dễ dàng hấp thụ được nhiều dưỡng chất. Tuy nhiên, tình trạng cân nặng hay thể trạng của trẻ sinh non cần cải thiện từ từ trong thời gian dài nên mẹ không được nóng vội, thay đổi nhiều loại sữa cùng khiến hệ tiêu hóa của bé không thích nghi kịp và gây tác dụng không tốt. Cha mẹ hãy kiên trì và đồng hành cùng con trong quá trình lớn khôn nhé.

Trên đây bài viết vừa mách bạn cách chăm sóc và những thực phẩm tốt cho sức khỏe con non. Hy vọng sẽ giúp bạn có những thông tin hữu ích trong chặng đường chăm sóc em bé phát triển toàn diện và khỏe mạnh.

Tại Chương trình Dinh dưỡng Mẹ và Bé có Ngân hàng thực đơn với hàng nghìn món ăn dinh dưỡng cho mẹ thoải mái lựa chọn vào khẩu phần ăn hàng ngày với tác dụng lợi sữa tuyệt vời, hãy thử đăng ký tham gia ngay nhé.