Bất dung nạp lactose ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Nguyên nhân và cách khắc phục

Bài viết được thẩm định bởi GS.TS.BS. Nguyễn Ngọc Sáng, Phó Chủ tịch Hội Thận - Tiết niệu - Lọc máu và Ghép tạng trẻ em Việt Nam, Giảng viên cao cấp, Nguyên Trưởng Bộ môn Nhi Trường Đại học Y Dược Hải Phòng.

Bất dung nạp lactose ở trẻ sơ sinh là tình trạng cơ thể không tiêu hóa hoàn toàn đường lactose có trong sữa. Tình trạng này có thể xuất hiện từ những tháng đầu đời, gây khó chịu và ảnh hưởng đến chế độ dinh dưỡng của bé. Vậy làm thế nào để nhận biết bất dung nạp lactose ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ? Hãy cùng Chương trình Dinh dưỡng Mẹ và Bé tìm hiểu chi tiết trong bài viết dưới đây mẹ nhé.

1. Bất dung nạp lactose ở trẻ là gì?

Bất dung nạp lactose ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ xảy ra khi cơ thể trẻ không sản xuất đủ enzyme lactase để tiêu hóa đường lactose có trong sữa và các sản phẩm từ sữa. Đường lactose thường có nhiều trong sữa mẹ, sữa công thức, phô mai và các chế phẩm từ sữa khác.

Khi lactose không được tiêu hóa hoàn toàn, nó sẽ đi xuống đại tràng và bị vi khuẩn lên men, gây ra các triệu chứng khó chịu như đầy hơi, chướng bụng, Lactose không được hấp thu gây tăng áp lực thẩm thấu, dẫn đến trẻ bị tiêu chảy thẩm thấu và đau bụng. Nguyên nhân là do thiếu hụt enzyme lactase được tiết ra từ vi nhung mao ruột, khiến lactose không được phân giải và sẽ chuyển hóa thành acid lactic và carbon dioxide, từ đó gây ra tình trạng đi phân chua, sôi bụng, biếng ăn hoặc tiêu chảy.

Bất dung nạp lactose xảy ra khi trẻ thiếu enzyme lactase để tiêu hóa lactose

2. Một số triệu chứng bất dung nạp lactose ở trẻ

Triệu chứng có thể khác nhau tùy từng trẻ, phụ thuộc vào lượng lactose hấp thu và mức độ thiếu enzyme lactase. Dấu hiệu bất dung nạp lactose thường xuất hiện sau 30 phút đến 2 giờ kể từ khi trẻ bú sữa mẹ hoặc dùng sản phẩm từ sữa:

Đầy hơi, đau bụng.
Nôn trớ, ợ hơi.
Tiêu chảy, phân lỏng, bọt hoặc phân loãng có mùi chua
Quấy khóc, không chịu bú.
Kém ăn, sụt cân, suy dinh dưỡng.
Vùng da xung quanh hậu môn của trẻ có dấu hiệu ửng đỏ do bị hăm.

Trong trường hợp này, việc xác định đúng nguyên nhân giúp lựa chọn phương pháp chữa trẻ sơ sinh bị đầy hơi phù hợp, tránh xử trí sai cách làm triệu chứng nặng hơn.

Nếu trẻ có những triệu chứng trên và mẹ nghi ngờ con mình không dung nạp với lactose thì hãy đưa trẻ đến bác sĩ để được thăm khám và chẩn đoán chính xác bởi bệnh sẽ gây ra nhiều khó khăn cho cả bé và bố mẹ về mặt chăm sóc dinh dưỡng.

Đầy hơi, đau bụng là một trong những triệu chứng thường gặp khi trẻ bị bất dung nạp lactose

Mẹ có thể tham khảo thêm: Trẻ sơ sinh uống sữa lạnh có sao không? có nên cho trẻ uống sữa lạnh?

3. Nguyên nhân gây ra bất dung nạp lactose ở trẻ sơ sinh

Bất dung nạp lactose bẩm sinh rất hiếm ở trẻ sơ sinh vì đa số trẻ khi mới sinh đã có enzyme lactase giúp tiêu hóa sữa mẹ. Tuy vậy, một số trường hợp vẫn có thể xảy ra do các nguyên nhân sau:

Rối loạn di truyền (hiếm gặp): Trẻ sinh ra không có enzyme lactase do di truyền từ cha mẹ. Lactose không được hấp thu gây tăng áp lực thẩm thấu, dẫn đến trẻ bị tiêu chảy thẩm thấu nặng ngay khi bú sữa mẹ hoặc sữa công thức chứa lactose và cần dùng sữa không chứa lactose.
Sinh non: Trẻ sinh non có thể chưa sản xuất đủ lactase. Tình trạng này thường cải thiện sau một thời gian khi hệ tiêu hóa hoàn thiện hơn.
Nhiễm virus hoặc bệnh đường ruột: Sau đợt tiêu chảy nặng, ruột có thể tạm thời giảm sản xuất lactase. Triệu chứng thường kéo dài 1–2 tuần và sẽ giảm khi niêm mạc ruột hồi phục.
Bệnh Celiac: Khi trẻ bắt đầu ăn thực phẩm chứa gluten (khoảng 6 tháng tuổi), tổn thương ruột do Celiac có thể gây bất dung nạp lactose. Các biểu hiện gồm tiêu chảy, chán ăn, đau bụng, chướng bụng và sụt cân. Tình trạng này sẽ cải thiện khi bệnh nền được kiểm soát.

4. Các dạng bất dung nạp lactose ở trẻ mẹ cần biết

Có ba dạng bất dung nạp lactose ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ được các nhà khoa học chia ra thành 3 dạng chính. Mẹ cần biết để có thể nhận biết và xử lý kịp thời, đảm bảo sức khỏe cho trẻ.

Bất dung nạp lactose bẩm sinh: Rất hiếm gặp (khoảng 1/1000 trẻ). Trẻ thiếu hoàn toàn enzyme lactase ngay từ khi sinh và xuất hiện triệu chứng ngay sau khi bú sữa chứa lactose.
Bất dung nạp lactose nguyên phát: Phổ biến hơn, xảy ra khi lượng lactase giảm dần theo thời gian. Triệu chứng thường xuất hiện khi trẻ lớn và tiêu thụ nhiều thực phẩm chứa lactose.
Bất dung nạp lactose thứ phát: Do tổn thương niêm mạc ruột non bởi nhiễm trùng, viêm ruột, bệnh Celiac hoặc thuốc, làm giảm sản xuất lactase.

Việc mẹ nhận biết được các dạng bất dung nạp lactose khác nhau mẹ có thể chủ động hơn trong việc chăm sóc và điều trị cho trẻ. Tốt nhất là mẹ hãy đưa trẻ đến bác sĩ để được chẩn đoán và tư vấn cụ thể nếu mẹ gặp khó khăn trong quá trình chăm sóc dinh dưỡng cho trẻ.

Bất dung nạp lactose ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ có 3 dạng

5. Cách khắc phục bất dung nạp lactose ở trẻ

Khi trẻ được chẩn đoán mắc chứng bất dung nạp lactose thì mẹ có thể áp dụng một số cách sau để giúp trẻ kiểm soát triệu chứng và vẫn đảm bảo đủ dinh dưỡng cho trẻ:

Tham khảo ý kiến bác sĩ chuyển sang sữa không lactose hoặc ít lactose: Hiện nay có nhiều loại sữa công thức phù hợp cho trẻ bất dung nạp lactose. Mẹ nên tham khảo bác sĩ để lựa chọn đúng sản phẩm theo độ tuổi và tình trạng của bé.
Bổ sung enzyme lactase: Với trường hợp thiếu enzyme lactase, có thể bổ sung dưới dạng nhỏ giọt hoặc viên uống theo chỉ định bác sĩ. Nên dùng trước hoặc trong bữa ăn có lactose để hỗ trợ tiêu hóa tốt hơn.
Điều chỉnh chế độ ăn:
- Bổ sung canxi từ nguồn khác: Rau xanh đậm, cá nhỏ ăn cả xương, đậu phụ, hạt và ngũ cốc tăng cường canxi.
- Chia nhỏ bữa ăn: Giảm lượng lactose mỗi lần giúp hạn chế khó chịu.
- Theo dõi khả năng dung nạp: Quan sát mức lactose trẻ có thể dùng mà không xuất hiện triệu chứng.
- Nếu trẻ mắc bệnh Celiac, cần loại bỏ thực phẩm chứa gluten như lúa mì, lúa mạch và lúa mạch đen để tránh tổn thương ruột và giảm sản xuất lactase.

Điều chỉnh chế độ dinh dưỡng hợp lý cho trẻ

Mẹ có thể tham khảo thêm:

6. Biện pháp phòng ngừa bất dung nạp lactose ở trẻ sơ sinh

Phòng ngừa bất dung nạp lactose ở trẻ sơ sinh cần tập trung vào việc lựa chọn sữa phù hợp, theo dõi phản ứng tiêu hóa và bảo đảm đủ dinh dưỡng cho bé. Dưới đây là các biện pháp phòng ngừa bất dung nạp lactose ở trẻ sơ sinh mẹ nên áp dụng:

Duy trì bú mẹ hợp lý: Sữa mẹ vẫn là nguồn dinh dưỡng phù hợp cho trẻ sơ sinh. Nếu bé có dấu hiệu khó tiêu lactose nhẹ, có thể giảm lượng sữa mỗi cữ và tăng số lần bú để giảm áp lực lên hệ tiêu hóa.
Lựa chọn sữa công thức phù hợp: Với trẻ dùng sữa công thức, nên cân nhắc loại sữa không lactose, ít lactose hoặc có bổ sung enzyme lactase. Việc đổi sữa cần có tư vấn từ bác sĩ để tránh thiếu hụt dinh dưỡng.
Thận trọng khi bắt đầu ăn dặm: Khi trẻ ăn dặm, nên giới thiệu từng thực phẩm chứa lactose như sữa, phô mai, sữa chua theo từng bước và theo dõi phản ứng. Nếu xuất hiện triệu chứng bất dung nạp lactose, cần tạm ngừng và thử lại sau. Đồng thời bổ sung canxi từ nguồn khác như cá nhỏ ăn cả xương, rau xanh đậm, tôm hoặc súp lơ.
Theo dõi và đưa bé đi khám khi cần: Nếu trẻ có dấu hiệu nghi ngờ bất dung nạp lactose, nên đưa bé đi khám sớm. Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm phân, xét nghiệm hơi thở hoặc xét nghiệm máu để xác định nguyên nhân và tư vấn hướng chăm sóc phù hợp.

Việc theo dõi sát tình trạng tiêu hóa và điều chỉnh chế độ ăn đúng cách sẽ giúp giảm nguy cơ bất dung nạp lactose ở trẻ sơ sinh và bảo đảm sự phát triển ổn định.

Sữa mẹ vẫn là nguồn dinh dưỡng phù hợp cho trẻ sơ sinh

7. Những điều cần lưu ý khi chăm sóc trẻ mắc bất dung nạp lactose

Khi trẻ được xác định mắc bất dung nạp lactose, mẹ có cách chăm sóc bé phù hợp nhằm kiểm soát triệu chứng, bảo đảm dinh dưỡng và hỗ trợ hệ tiêu hóa phục hồi ổn định. Dưới đây là các lưu ý khi chăm sóc trẻ mắc bất dung nạp lactose mẹ cần biết:

Duy trì nguồn sữa phù hợp: Tiếp tục cho bé bú mẹ hoặc dùng sữa công thức theo tư vấn của bác sĩ. Không tự ý ngừng sữa hay đổi loại sữa khi chưa có chỉ định chuyên môn.
Bù nước đúng cách: Nếu trẻ tiêu chảy, có thể cho uống thêm nước theo từng ngụm nhỏ, chia nhiều lần trong ngày để hạn chế nôn trớ và tránh mất nước.
Dùng thuốc theo hướng dẫn y tế: Có thể sử dụng thuốc giảm đầy hơi, giảm đau bụng hoặc hỗ trợ tiêu hóa khi có chỉ định. Không tự ý dùng thuốc không rõ nguồn gốc hoặc không phù hợp với độ tuổi.
Chăm sóc da vùng hậu môn: Giữ vùng da luôn sạch và khô, có thể thoa kem chống hăm để hạn chế kích ứng do tiêu chảy.
Theo dõi sát tình trạng sức khỏe: Nếu trẻ sốt cao, tiêu chảy kéo dài, mất nước hoặc sụt cân, cần đưa bé đi khám sớm để được xử lý kịp thời.

8. Câu hỏi thường gặp về bất dung nạp lactose ở trẻ sơ sinh

Bất dung nạp lactose ở trẻ sơ sinh bao lâu thì hết?

Tùy nguyên nhân, tình trạng có thể kéo dài vài tuần nếu do rối loạn tiêu hóa tạm thời. Với nguyên nhân di truyền, trẻ có thể cần kiểm soát lâu dài.

Trẻ sơ sinh bị bất dung nạp lactose mẹ nên kiêng ăn gì?

Nếu bé bú mẹ và có triệu chứng, mẹ có thể hạn chế thực phẩm giàu lactose như sữa tươi, phô mai, kem. Tuy nhiên, cần tham khảo bác sĩ trước khi điều chỉnh chế độ ăn.

Làm sao biết bé bị bất dung nạp lactose?

Trẻ thường có dấu hiệu như tiêu chảy, đầy hơi, sôi bụng hoặc phân chua sau khi bú sữa. Cần thăm khám để xác định chính xác.

Bất dung nạp lactose ở trẻ sơ sinh bú mẹ có xảy ra không?

Bất dung nạp lactose ở trẻ sơ sinh bú mẹ vẫn có thể gặp, nhưng là trường hợp rất hiếm.. Phần lớn trẻ vẫn tiêu hóa tốt lactose trong sữa mẹ.

Trẻ bị bất dung nạp lactose có tự hết không?

Nếu do nhiễm trùng hoặc rối loạn tiêu hóa tạm thời, tình trạng có thể cải thiện khi ruột hồi phục. Tuy nhiên, cần theo dõi và tư vấn y tế để bảo đảm an toàn.

Bất dung nạp lactose ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ cần được phát hiện sớm để tránh ảnh hưởng đến tiêu hóa và dinh dưỡng. Hiểu đúng nguyên nhân, theo dõi triệu chứng và điều chỉnh chế độ ăn phù hợp sẽ giúp trẻ phát triển ổn định. Nếu nghi ngờ bé mắc bất dung nạp lactose, cha mẹ nên đưa trẻ đến cơ sở y tế để được chẩn đoán chính xác và tư vấn giải pháp phù hợp.

Hy vọng rằng tất cả những thông tin mà Chương trình Dinh dưỡng Mẹ và Bé chia sẻ hữu ích đối với mẹ và giúp mẹ giải quyết được những vấn đề về dinh dưỡng khi gặp tình trạng bất dung nạp lactose ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ.

Bên cạnh đó, mẹ có thể sử dụng công cụ Ngân hàng thực đơn dinh dưỡng để có thể bổ sung thêm những chất dinh dưỡng khác cần thiết phù hợp với trẻ trong giai đoạn này với đa dạng các món ăn và dễ chế biến. Chúc mẹ và bé luôn khỏe mạnh!

*Lưu ý: Để có thể nhận được thêm những lời khuyên chi tiết phù hợp với tình trạng sức khỏe cho mẹ và bé, bạn hãy tư vấn thêm các bác sĩ, chuyên gia dinh dưỡng ở các cơ sở y tế gần nhất.

Theo dõi Fanpage Dinh dưỡng Mẹ và Bé bằng cách bấm “Thích Trang” để cập nhật kiến thức bổ ích cho mẹ và bé.

https://www.facebook.com/dinhduongmevabe.com.vn