Nguyên nhân và cách trị táo bón cho trẻ sơ sinh theo chuyên gia

Bài viết được thẩm định bởi GS.TS.BS. Nguyễn Ngọc Sáng, Phó Chủ tịch Hội Thận - Tiết niệu - Lọc máu và Ghép tạng trẻ em Việt Nam, Giảng viên cao cấp, Nguyên Trưởng Bộ môn Nhi Trường Đại học Y Dược Hải Phòng

Trẻ mới ăn dặm bị táo bón là tình trạng rất phổ biến, khiến bé khó tiêu, đau bụng, chán ăn và dễ quấy khóc. Nguyên nhân chủ yếu đến từ chế độ ăn thiếu chất xơ và thói quen sinh hoạt chưa hợp lý. Nếu không xử lý sớm, sức khỏe và sự tăng trưởng của trẻ có thể bị ảnh hưởng. Chương trình Dinh dưỡng Mẹ và Bé đồng hành cùng mẹ tìm ra các giải pháp để giúp con thoải mái, tiêu hóa tốt và phát triển trọn vẹn mỗi ngày.

1. Tìm hiểu táo bón ở trẻ là gì?

Táo bón ở trẻ em xảy ra khi việc đi đại tiện trở nên khó khăn hoặc rất thưa - đi ít hơn 3 lần trong một tuần với phân khô, cứng và trẻ phải rặn mạnh. Đây là một trong những rối loạn tiêu hóa khá phổ biến ở trẻ. Một nghiên cứu năm 2023 trên tạp chí Journal of Pediatric Gastroenterology and Nutrition cho thấy tỷ lệ bé bị táo bón dao động rộng từ khoảng 0,7 % đến 29,6 %, tùy theo khu vực và cách chẩn đoán được sử dụng.

Khi em bé bị táo bón kéo dài hoặc tái phát nhiều lần, có thể chuyển thành dạng mãn tính - thường gọi là táo chức năng (không tìm thấy nguyên nhân rõ ràng) - ảnh hưởng đến chất lượng sống, tăng nguy cơ rối loạn tiêu hóa và có thể gây đau bụng, thiếu tập trung, chậm phát triển.

Trẻ bị táo bón là khi bé đi tiêu ít, khó đi và phân cứng gây đau, khó chịu

2. Biểu hiện khi trẻ bị táo bón

Khi trẻ táo bón, nhiều bé không thể nói rõ mình khó chịu ra sao nên mẹ rất dễ bỏ qua những tín hiệu ban đầu. Quan sát kỹ các biểu hiện dưới đây sẽ giúp mẹ phát hiện sớm để hỗ trợ con kịp thời:

• Đau khi đi tiêu: Phân cứng khiến bé rặn nhiều, có thể chảy máu và lần sau sợ đi vệ sinh hơn.
• Phân khô, to và cứng: Dễ nhận thấy khi thay bỉm hoặc dọn bô cho bé.
• Són phân, rỉ phân ra tã quần: Phân lỏng thoát ra quanh khối phân bị kẹt trong trực tràng.
• Chướng bụng, đầy hơi, đau quanh rốn: Bé ôm bụng, cáu gắt vì khó chịu.
• Biếng ăn, mệt mỏi, ngủ không ngon: Hệ tiêu hóa “đình công” nên bé ăn kém và dễ mệt.
• Đi tiểu khó hoặc đái dầm: Táo bón nặng khiến bé áp lực vùng bụng và bàng quang.

Hệ tiêu hóa hoạt động kém khiến bé ăn ít và nhanh mệt

3. Nguyên nhân gây ra tình trạng táo bón ở trẻ

Trẻ em bị táo bón thường bắt nguồn từ những yếu tố rất quen thuộc trong cuộc sống hằng ngày. Hai nhóm nguyên nhân phổ biến nhất chính là thói quen sinh hoạt chưa phù hợp và chế độ ăn uống thiếu chất xơ, thiếu nước. Mẹ có thể tham khảo các nguyên nhân dưới đây để hiểu rõ hơn vì sao bé gặp khó khăn khi đi tiêu:

• Nhịn đi vệ sinh: Bé mải chơi hoặc ngại nhà vệ sinh lạ nên cố nhịn, khiến phân tích tụ lâu và trở nên cứng hơn.
• Tập đi vệ sinh quá sớm hoặc sai cách: Bé chưa sẵn sàng, dễ tạo cảm giác sợ đi tiêu và hình thành thói quen nhịn.
• Thực đơn ít rau củ, uống nước không đủ: Thiếu chất xơ làm phân khô hơn và ruột khó co bóp để tống phân ra ngoài.
• Thay đổi môi trường sống: Đi học, đi du lịch hay thời tiết nắng nóng có thể khiến bé căng thẳng và dễ táo bón.
• Tác dụng phụ của thuốc: Một số thuốc làm giảm nhu động ruột, khiến việc đi tiêu trở nên khó khăn.
• Di truyền: trẻ có bố mẹ hay bị táo bón cũng có nguy cơ cao hơn do thói quen ăn uống và sinh hoạt tương tự.

Hiểu đúng nguyên nhân là bước đầu tiên để hỗ trợ bé tiêu hóa tốt hơn mỗi ngày mẹ nhé!

Trẻ nhịn đi tiêu, ăn ít chất xơ, uống ít nước, thói quen vệ sinh chưa đúng và một số lý do khác

4. 9 cách trị táo bón cho trẻ theo chuyên gia

Trẻ bị táo bón phải làm sao để con nhanh thoải mái và ăn ngủ tốt trở lại? Khi hệ tiêu hóa “đình công”, bé dễ chán ăn, đầy bụng và mệt mỏi hơn bình thường, vì vậy bố mẹ cần áp dụng những phương pháp hỗ trợ an toàn và đúng cách. Dưới đây là cách xử lý khi trẻ bị táo bón được nhiều chuyên gia khuyến nghị giúp cải thiện táo bón ở trẻ hiệu quả.

Tăng cường nước cho cơ thể

Đôi khi táo bón khiến trẻ chán uống nước, phân khô cứng và cơ thể nhanh chóng rơi vào tình trạng thiếu nước. Sự khó chịu ở bụng làm trẻ càng ngại nạp thêm nước, từ đó tạo nên vòng luẩn quẩn khiến táo bón nặng hơn. Để hỗ trợ cải thiện, các chuyên gia khuyến khích cha mẹ có thể cho trẻ dùng một lượng nhỏ nước khoáng có gas (chỉ áp dụng cho trẻ lớn >3 tuổi), bởi một số nghiên cứu cho thấy loại nước này giúp kích thích nhu động ruột hiệu quả hơn so với nước lọc. 

Biện pháp này phù hợp với trẻ bị táo bón vô căn mạn tính hoặc gặp hội chứng ruột kích thích (IBS). Tuy vậy, cha mẹ cần tuyệt đối tránh nước ngọt có gas vì chúng chứa nhiều đường và dễ khiến tình trạng táo bón trở nên trầm trọng hơn.

Bổ sung nước giúp đường ruột hoạt động trơn tru

Bổ sung chất xơ đúng loại

Rau xanh và trái cây là nguồn chất xơ, vitamin và khoáng chất quan trọng, giúp tăng nhu động ruột và làm mềm phân. Nhờ đó, trẻ dễ đi ngoài hơn và giảm cảm giác khó chịu, đau rát mỗi khi đại tiện. Đây là mẹo chữa trẻ bị táo bón đơn giản tại nhà có thể hỗ trợ cải thiện táo bón ở trẻ hiệu quả.

Không phải loại chất xơ nào cũng mang đến hiệu quả như nhau. Chất xơ hòa tan có khả năng hút nước, làm mềm phân, thường có trong yến mạch, lúa mạch, đậu lăng, táo, lê và các loại hạt. Đây là nhóm chất xơ được khuyến khích bổ sung khi trẻ bị táo bón. Trong khi đó, chất xơ không hòa tan như cám mì, bánh mì nguyên cám, bông cải xanh hay ngũ cốc nguyên hạt có thể làm tăng khối lượng phân, nhưng nếu dùng quá nhiều lại dễ khiến trẻ đầy bụng và khó đi ngoài hơn. Một số loại chất xơ hòa tan lên men mạnh cũng có thể gây khó chịu ở đường ruột. Vì vậy, mẹ nên ưu tiên nhóm chất xơ phù hợp và kết hợp đa dạng thực phẩm mỗi ngày cho trẻ.

Bổ sung chất xơ đúng cách từ trái cây, rau xanh, ngũ cốc giúp bé đi tiêu dễ dàng hơn

Tăng lợi khuẩn cho đường ruột

Táo bón ở trẻ đôi khi xuất phát từ việc hệ vi sinh đường ruột bị rối loạn. Khi số lượng lợi khuẩn giảm, hoạt động tiêu hóa trở nên kém hiệu quả, khiến trẻ dễ gặp khó khăn khi đi ngoài. Bố mẹ có thể hỗ trợ cải thiện bằng cách cho trẻ sử dụng các nguồn giàu probiotic như sữa chua lên men, men vi sinh hoặc các sản phẩm bổ sung lợi khuẩn phù hợp với độ tuổi. Điều này giúp cân bằng hệ khuẩn đường ruột và tăng cường khả năng tiêu hóa tự nhiên của trẻ.

Sữa chua, men vi sinh, thực phẩm lên men giúp bé tăng lợi khuẩn, tiêu hóa tốt hơn

Thêm mận khô vào khẩu phần

Trẻ bị táo bón nên làm gì? Mận khô được xem như “trợ thủ” đắc lực cho hệ tiêu hóa của trẻ vì chứa nhiều chất xơ cùng sorbitol có khả năng hỗ trợ nhuận tràng tự nhiên. Chính sự kết hợp này giúp phân mềm hơn, dễ đào thải ra ngoài. Một số nghiên cứu cho thấy sử dụng mận khô mang lại hiệu quả cải thiện táo bón ở trẻ thậm chí vượt trội hơn so với việc chỉ bổ sung chất xơ thông thường.

Mận khô hỗ trợ trẻ nhuận tràng tự nhiên

Theo dõi phản ứng với sữa

Một số bé có cơ địa nhạy cảm với protein trong sữa, điều này có thể ảnh hưởng đến nhu động ruột và khiến phân khó di chuyển, từ đó gây táo bón. Khi nghi ngờ nguyên nhân liên quan đến sữa, mẹ nên thử tạm ngưng sữa bò và các sản phẩm từ sữa trong khẩu phần của trẻ. Để bé vẫn được bổ sung đủ canxi cho xương và răng phát triển, mẹ có thể thay thế bằng những thực phẩm giàu canxi như cá hồi, rau xanh, đậu phụ hay các loại hạt. Bé vừa tiêu hóa nhẹ nhàng hơn mà cơ thể vẫn đủ dưỡng chất cần thiết để lớn khỏe.

Khuyến khích vận động mỗi ngày

Khi cơ thể hoạt động, hệ tiêu hóa cũng trở nên linh hoạt hơn, giúp phân di chuyển dễ dàng và giảm cảm giác khó chịu do táo bón. Vì vậy, bố mẹ nên khuyến khích trẻ tập luyện hoặc vui chơi vận động ít nhất 30–60 phút mỗi ngày để hỗ trợ nhu động ruột hoạt động hiệu quả hơn.

Cho bé vận động mỗi ngày 30 - 60 phút để kích hoạt ruột và đẩy lùi táo bón

Tạo thói quen đi vệ sinh khoa học

Đi vệ sinh đúng giờ mang lại lợi ích lớn cho trẻ bị táo bón. Cha mẹ nên chủ động nhắc trẻ đi vệ sinh mỗi ngày, đặc biệt sau các bữa ăn khi ruột co bóp mạnh hơn. Khi mới bắt đầu, nên cho trẻ ngồi bô hoặc bồn cầu khoảng 10 phút để hình thành phản xạ tự nhiên. Một chiếc ghế nhỏ kê dưới chân sẽ giúp tư thế ngồi thoải mái và hỗ trợ đẩy phân ra ngoài dễ dàng hơn.

Đi vệ sinh đúng giờ sau bữa ăn giúp trẻ hình thành thói quen tốt

Thuốc làm mềm phân

Thuốc làm mềm phân cũng có thể được bác sĩ chỉ định khi trẻ bị táo bón kéo dài hoặc khó cải thiện bằng các biện pháp tự nhiên. Việc dùng thuốc cần tuân thủ đúng liều lượng và hướng dẫn chuyên môn để đảm bảo an toàn. Phụ huynh tuyệt đối không tự ý dừng thuốc hay thay đổi cách sử dụng, chỉ dùng khi có chỉ định của bác sĩ.

Mát xa bụng đúng cách

Khi trẻ ăn dặm bị táo bón, mẹ có thể giúp con dễ chịu hơn bằng cách massage bụng nhẹ nhàng đúng cách. 

• Bước 1: Mẹ xoa hai bàn tay cho ấm rồi thoa chút dầu massage dành cho bé. 
• Bước 2: Đặt con nằm ngửa thoải mái, dùng đầu ngón tay ấn nhẹ và di chuyển theo hình chữ U ngược quanh bụng: từ dưới bên trái, lên trên, ngang qua rốn rồi xuống bên phải. 
• Bước 3: Lặp lại khoảng 10 - 15 vòng và thực hiện 2 - 3 lần mỗi ngày. 

Mẹ cũng có thể nhẹ nhàng cầm hai chân bé chuyển động như đạp xe để kích thích nhu động ruột hoạt động tốt hơn, giúp bé sớm “giải quyết” thoải mái nhé.

5. Trẻ bị táo bón nên ăn gì? 

Khẩu phần ăn mỗi ngày đóng vai trò rất lớn trong việc giúp con “tạm biệt” tình trạng táo bón khó chịu. Khi hệ tiêu hóa còn non nớt, chỉ cần thay đổi vài món trong thực đơn cũng đủ giúp phân mềm hơn. Vì thế, bố mẹ nên ưu tiên những thực phẩm giàu chất xơ, tốt cho lợi khuẩn đường ruột và hỗ trợ nhu động ruột hoạt động trơn tru.

Dưới đây là 3 nhóm thực phẩm bác sĩ thường khuyến khích cho trẻ bị táo bón

Nhóm thực phẩm giàu chất xơ

• Rau mồng tơi: Chứa nhiều chất nhầy pectin và tinh bột polysaccharide, giúp kích thích nhu động ruột và làm mềm phân.
• Rau dền đỏ: Có tác dụng thanh nhiệt, lợi tiểu và hỗ trợ điều trị táo bón ở trẻ.
• Bông cải xanh: Giàu chất xơ và vitamin, giúp tăng cường sức khỏe hệ tiêu hóa.
• Khoai lang: Chứa nhiều chất xơ không hòa tan, giúp tăng khối lượng phân và phòng ngừa táo bón.
• Mận: Chứa chất xơ và sorbitol, giúp làm tăng lượng chất lỏng trong đường ruột, hỗ trợ khi trẻ bị táo bón.
• Chuối chín: Cung cấp pectin và chất xơ, giúp kích thích nhu động ruột và làm tăng cảm giác muốn đi ngoài.
• Quả táo: Chứa pectin, giúp làm mềm phân và giảm thời gian phân di chuyển trong ruột.

>>> Xem ngay Ngân hàng thực đơn dinh dưỡng – Công cụ hỗ trợ mẹ xây dựng thực đơn khoa học với những bữa ăn giàu chất xơ, tốt cho hệ tiêu hóa của bé.

Bổ sung thực phẩm giàu chất xơ tốt cho bé

Thực phẩm chứa lợi khuẩn

Sữa chua là thực phẩm giàu probiotic, những vi khuẩn có lợi giúp cân bằng hệ vi sinh trong đường ruột của trẻ. Khi bổ sung đều đặn, sữa chua không chỉ hỗ trợ quá trình tiêu hóa mà còn giúp phân mềm hơn, giảm áp lực lên trực tràng, từ đó cải thiện tình trạng táo bón.

Ngoài ra, sữa chua còn cung cấp canxi và vitamin B, giúp trẻ phát triển xương chắc khỏe và tăng cường sức đề kháng, đồng thời hỗ trợ hệ miễn dịch của trẻ, giữ cho đường ruột luôn khỏe mạnh. Sử dụng sữa chua mỗi ngày là một cách tự nhiên và an toàn để giúp trẻ đi tiêu đều đặn hơn.

Sữa chua giàu probiotic giúp cân bằng hệ vi sinh đường ruột, hỗ trợ tiêu hóa ở trẻ 

Bổ sung chất xơ hòa tan

Sữa công thức chứa chất xơ hòa tan FOS (Fructo-oligosaccharides) là nguồn bổ sung chất xơ quan trọng cho trẻ, giúp hệ tiêu hóa hoạt động hiệu quả hơn. FOS hỗ trợ tăng cường lợi khuẩn trong đường ruột, cải thiện cân bằng vi sinh, đồng thời làm mềm phân và thúc đẩy nhu động ruột, giúp trẻ đi tiêu dễ dàng hơn. 

6. Làm gì để phòng ngừa táo bón ở trẻ sơ sinh? 

Để giảm nguy cơ trẻ ăn dặm bị táo bón, mẹ cần chủ động theo dõi thói quen tiêu hóa của trẻ và xây dựng những thói quen sinh hoạt, dinh dưỡng lành mạnh. Dưới đây là những biện pháp hiệu quả mà mẹ có thể áp dụng:

• Theo dõi việc đi vệ sinh hàng ngày: Quan sát tần suất và hình dạng phân giúp mẹ phát hiện sớm các dấu hiệu táo bón và can thiệp kịp thời.
• Khuyến khích trẻ không nhịn đi ngoài: Dạy trẻ đi vệ sinh khi có nhu cầu, tránh tích tụ phân cứng trong đại tràng, từ đó giảm nguy cơ đau và táo bón nặng hơn.
• Chế độ ăn giàu rau xanh và uống nhiều nước: Bổ sung rau củ, trái cây và đảm bảo trẻ uống đủ nước mỗi ngày giúp phân mềm, ruột vận động tốt hơn, hỗ trợ tiêu hóa trơn tru, đồng thời hỗ trợ hệ miễn dịch đường ruột khỏe hơn, từ đó hạn chế tình trạng bé hay bệnh vặt do đề kháng kém
• Khuyến khích vận động thường xuyên: Cho trẻ tham gia các hoạt động thể chất ngoài trời và hạn chế ngồi quá lâu, giúp kích thích nhu động ruột và ngăn ngừa táo bón.

Theo dõi đi vệ sinh, khuyến khích uống nước, ăn rau xanh và vận động thường xuyên giúp phòng ngừa táo bón ở trẻ ăn dặm

7. Khi nào nên đưa trẻ bị táo bón đến gặp bác sĩ?

Táo bón ở trẻ có thể liên quan đến các vấn đề sức khỏe nghiêm trọng như bệnh phình đại tràng bẩm sinh, dị tật hậu môn - trực tràng hoặc suy giáp bẩm sinh, vì vậy bố mẹ nên đưa trẻ đi khám khi xuất hiện các dấu hiệu sau:

• Không cải thiện với biện pháp thông thường: Bổ sung chất xơ, nước hay vận động không giúp trẻ đi tiêu dễ dàng.
• Kéo dài hơn một tuần: Trẻ đi ngoài ít hơn 3 lần/tuần và tình trạng khó tiêu kéo dài.
• Trẻ sơ sinh chướng bụng hoặc khó tiêu: Cần loại trừ các vấn đề nguy hiểm.
• Chán ăn, còi cọc, suy dinh dưỡng: Táo bón kéo dài ảnh hưởng tới sự phát triển.
• Sốt, nôn ra mật xanh: Có thể cảnh báo nhiễm trùng hoặc tắc ruột.
• Bụng trướng dữ dội: Đặc biệt khi lật mình hoặc vận động.
• Phân lẫn máu: Dấu hiệu tổn thương đường tiêu hóa.

Đưa trẻ đi khám ngay khi táo bón kéo dài, kèm đau bụng, nôn mửa hoặc phân lẫn máu

Trẻ bị táo bón là vấn đề phổ biến nhưng không nên chủ quan, vì có thể ảnh hưởng đến sức khỏe và sự phát triển của trẻ. Bài viết đã tổng hợp nguyên nhân, biểu hiện và các biện pháp phòng ngừa, cải thiện táo bón hiệu quả. Khi hệ tiêu hóa và dinh dưỡng được tối ưu, cơ thể trẻ cũng có khả năng chống đỡ tốt hơn trước các bệnh nhiễm trùng thường gặp như bệnh thủy đậu ở trẻ em hay cúm mùa. Ngược lại, táo bón kéo dài, ăn uống kém có thể làm suy giảm đề kháng, khiến trẻ dễ mắc các bệnh hô hấp như viêm phế quản ở trẻ em, nên cha mẹ càng cần xử lý sớm và chăm sóc tổng thể sức khỏe cho con. Tham gia Chương trình Dinh dưỡng Mẹ và Bé để được hướng dẫn chi tiết, hỗ trợ xây dựng chế độ ăn hợp lý, giúp con tiêu hóa tốt và phát triển trọn vẹn mỗi ngày.

*Để có thể nhận được thêm những lời khuyên chi tiết phù hợp với tình trạng sức khỏe cho mẹ và bé, bạn hãy tư vấn thêm các bác sĩ, chuyên gia dinh dưỡng ở các cơ sở y tế gần nhất.

Theo dõi Fanpage Dinh dưỡng Mẹ và Bé bằng cách bấm “Thích Trang” để cập nhật kiến thức bổ ích cho mẹ và bé.

https://www.facebook.com/dinhduongmevabe.com.vn