CHẾ ĐỘ DINH DƯỠNG CỦA MẸ CHO CON BÚ GIÚP MẸ HỒI PHỤC NHANH

Chế độ dinh dưỡng của mẹ cho con bú luôn là mối quan tâm hàng đầu của các sản phụ. Một chế độ ăn uống khoa học cùng tinh thần thoải mái giúp mẹ hồi phục sức khỏe nhanh chóng sau cuộc "vượt cạn" đầy vất vả. Đây cũng là một phần quan trọng trong cách chăm sóc mẹ và bé sau sinh, giúp mẹ đủ sức khỏe để duy trì nuôi con bằng sữa mẹ một cách lâu dài và hiệu quả.

1. Chế độ dinh dưỡng của mẹ cho con bú ảnh hưởng đến sức khỏe của bé

Ngày nay, khoa học đã chứng minh việc nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ trong 6 tháng đầu đời có vai trò vô cùng quan trọng đối với sự phát triển toàn diện của trẻ. Sữa mẹ là thức ăn lý tưởng nhất dành cho trẻ nhỏ.

Nuôi con bằng sữa mẹ mang lại lợi ích thiết thực cho cả mẹ và bé. Tổ chức Y tế Thế giới WHO khuyến cáo rằng nên cho trẻ bú sớm trong vòng 1 giờ sau khi sinh và nuôi trẻ hoàn toàn bằng sữa mẹ trong 6 tháng đầu, cho trẻ ăn bổ sung từ tròn 6 tháng tuổi kết hợp với bú sữa mẹ đến 24 tháng tuổi.

Chế độ dinh dưỡng của mẹ cho con bú sẽ bảo đảm nguồn sữa dồi dào, đủ sữa nuôi con. Như vậy, bà mẹ đang nuôi con bú cần có một chế độ dinh dưỡng hợp lý. Và không quên rằng chế độ lao động, nghỉ ngơi kết hợp với một trạng thái tinh thần tâm lý thoải mái cũng là một yếu tố quan trọng để bảo đảm có đủ sữa nuôi con.

Mẹ cho con bú cần chú trọng đến chế độ ăn nhằm đảm bảo nguồn sữa

Nguồn năng lượng dự trữ của mẹ luôn được sử dụng để sản xuất sữa khi cần thiết và thành phần sữa mẹ nhìn chung khá ổn định ở tất cả các bà mẹ. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu đã khẳng định dinh dưỡng của bà mẹ có ảnh hưởng đến một số vi chất dinh dưỡng và lượng sữa mẹ tiết ra.

Nếu chế độ dinh dưỡng của mẹ cho con bú thiếu vitamin (đặc biệt là B1, A và D…) thì các vitamin này cũng sẽ thiếu trong sữa của những người mẹ đó. Ngay sau sinh, trong vòng 1 tháng đầu, bà mẹ cần được bổ sung vitamin A (viên 200.000 đơn vị) để có thể đủ cung cấp lượng vitamin A cần thiết trong sữa cho con.

Ngoài ra, mẹ cung cấp kháng thể cho trẻ qua sữa mẹ trong 6 tháng đầu đời là cách tốt nhất để phòng bệnh cho trẻ nhưng phải đảm bảo mẹ có đủ năng lượng và chất dinh dưỡng. Trong sáu tháng đầu đời, trẻ chỉ bú sữa mẹ sẽ phát triển toàn diện về mọi mặt cả về tinh thần và thể chất. Khi trẻ có khả năng phục hồi, sức đề kháng tốt, ít bị các bệnh về nhiễm trùng thì ít có khả năng mắc bệnh mãn tính không lây khi trưởng thành.

Mẹ cần quan tâm đến chế độ dinh dưỡng của mẹ cho con bú

2. Nhu cầu dinh dưỡng của bà mẹ đang nuôi con bú

Mẹ đã mất đi rất nhiều calo và chất dinh dưỡng trước khi sinh con và trong suốt quá trình sinh nở, ngay cả khi những chất dinh dưỡng tích trữ trong thai kỳ vẫn chưa được sử dụng hết. 

Do đó, nhu cầu năng lượng và các chất dinh dưỡng của mẹ đang cho con bú là khá cao, thậm chí còn cao hơn so với thời kỳ thai nghén. Vì thế, cần quan tâm đến việc xây dựng chế độ dinh dưỡng của mẹ cho con bú hợp lý và khoa học.

2.1 Nhu cầu về năng lượng 

Nếu so sánh ở cùng một nhóm tuổi và cùng một mức độ hoạt động thể lực thì nhu cầu năng lượng của mẹ cho con bú sẽ cao hơn khoảng 500 kcal so với lúc bình thường (tức là khi chưa mang thai và khi không phải đang nuôi con bú), năng lượng này tương đương với khoảng 3 lưng bát cơm cùng với thức ăn hợp lý chia vào các bữa ăn trong ngày.

Nhu cầu năng lượng của mẹ cho con bú sẽ cao hơn khoảng 500 kcal so với thời điểm bình thường (tức là khi không mang thai) khi so sánh với cùng nhóm tuổi và mức độ hoạt động thể chất bằng nhau, nhu cầu này tương đương khoảng ba bát cơm với lượng thức ăn phù hợp được chia đều vào các bữa ăn trong ngày.

Nhu cầu năng lượng của mẹ cho con bú còn phụ thuộc vào tình trạng hoạt động thể chất và mức tăng cân trong thời kỳ mang thai, cụ thể như là:

• • Người mẹ trước và trong thai kỳ có chế độ dinh dưỡng tốt, đạt mức tăng cân từ 10-12kg: Cần ăn nhiều hơn để đảm bảo nhu cầu năng đạt mức 2260 Kcal/ngày đối với người lao động nhẹ và 2532 Kcal/ngày đối với người lao động trung bình.
    
    
  • -Người mẹ trước và trong thai kỳ có chế độ dinh dưỡng chưa tốt, có mức tăng cân ít hơn 10kg: Cần phải cố gắng ăn nhiều và đa dạng hơn các loại thực phẩm khác nhau trong chế độ dinh dưỡng của mẹ cho con bú để đảm bảo đủ nhu cầu năng lượng khi đang nuôi con bú.

2.2 Nhu cầu về chất đạm (Protein)

Lượng chất đạm cần được cung cấp đầy đủ trong quá trình cho con bú theo khuyến cáo cho người Việt Nam:

• • Trong 6 tháng đầu, ăn thêm 19 g/ngày so với nhu cầu bình thường, nâng tổng số lên 79 g/ngày.
  • Trong 6 tháng tiếp theo, thêm 13 g/ngày, nên tổng lượng chất đạm cần cung cấp trong 1 ngày là 73 g.
  • Lượng protein động vật nên đạt ≥ 35% protein tổng số.

Trong chế độ dinh dưỡng của mẹ cho con bú, mẹ nên lựa chọn các thực phẩm có protein chất lượng cao như thịt, cá, trứng, sữa, đậu đỗ…Số lượng đạm trong thực phẩm có thể ước tính như sau: cứ 100 g thịt/cá cung cấp khoảng 20 g đạm (protein), 100 g đậu phụ cung cấp khoảng 10 g đạm.

Mẹ cho con bú nên sử dụng 6,5 đơn vị sữa/ngày (uống sữa hoặc ăn các chế phẩm từ sữa như sữa chua, phô mai). Nên ăn cá ít nhất 3 lần/tuần.

Mẹ đang cho con bú cần bổ sung 6,5 đơn vị sữa và chế phẩm từ sữa mỗi ngày

2.3 Nhu cầu chất béo (Lipid)

Nên có 25-30% năng lượng khẩu phần từ lượng chất béo tiêu thụ. Khuyến khích các mẹ cho con bú bổ sung chất béo chứa nhiều axit béo không no chuỗi dài, chẳng hạn như omega 3, omega 6, EPA và DHA (có trong một số loại dầu thực vật, dầu cá, một số loại cá mỡ), vào chế độ dinh dưỡng của mẹ.

Lượng chất béo này rất quan trọng cho sự phát triển tối ưu trí não và thị lực của bé. Cứ 1g chất béo sẽ cung cấp năng lượng vào khoảng 9 Kcal.

2.4 Vitamin và khoáng chất

Các vitamin và khoáng chất rất cần bổ sung cho người mẹ nuôi con bú. Ngoài việc bổ sung bằng các thực phẩm tự nhiên trong bữa ăn hàng ngày cần đủ rau xanh (≥ 320 g trái cây, ≥ 320 g rau củ/ngày) và đủ chất xơ để tránh táo bón.

2.5 Nhu cầu về nước

Bên cạnh việc xây dựng chế độ dinh dưỡng của mẹ cho con bú, mẹ cần uống đủ nước để sản xuất đủ sữa cho bé, trung bình khoảng 2,0-2,5 lít nước/ngày (tương đương với 12 đến 15 cốc nước).

Mẹ cho con bú cần uống đủ nước để đảm bảo nguồn sữa cho bé

3. Chế độ dinh dưỡng của mẹ cho con bú theo khuyến nghị

Theo khuyến cáo của Viện Dinh dưỡng, chế độ dinh dưỡng trong ngày của bà mẹ đang nuôi con bú nên tuân theo Tháp dinh dưỡng hợp lý dành cho bà mẹ đang nuôi con bú như sau:

Một số hướng dẫn cụ thể về chăm sóc dinh dưỡng cho bà mẹ đang nuôi con bú:

3.1 Ăn tăng bữa

Chế độ ăn hàng ngày của mẹ cho con bú nên chia thành nhiều bữa trong ngày (thường là 3-6 bữa/ngày) do nhu cầu năng lượng tăng cao và yêu cầu phải cung cấp đầy đủ tất cả các nhóm thực phẩm, kể cả vi chất dinh dưỡng.

3.2 Ăn đa dạng

Trong chế độ dinh dưỡng của mẹ cho con bú, bữa ăn cần đa dạng các loại thực phẩm (ít nhất 20 loại thực phẩm/ngày) với đầy đủ 4 nhóm chất dinh dưỡng (tinh bột; chất đạm; chất béo; và nhóm vitamin/khoáng chất).

Khẩu phần cũng cần cung cấp đủ nhu cầu canxi (1170-1560 mg/ngày có trong thịt, trứng, cá và các loại thủy hải sản..), lượng canxi này vừa để cung cấp cho trẻ thông qua sữa mẹ vừa để phòng tránh mất canxi trong xương của chính người mẹ. 

Ngoài ra, mẹ cần sử dụng 6,5 đơn vị sữa mỗi ngày (1 đơn vị sữa tương đương với 100 ml sữa dạng lỏng pha chuẩn, hoặc 15 g phô mai hoặc 1 cốc sữa chua 100 g), mỗi đơn vị sữa sẽ cho  khoảng 100 mg canxi.

Trong trường hợp cần thiết, mẹ cần tuân thủ chỉ định của bác sĩ về bổ sung các vitamin và khoáng chất, đặc biệt là sắt, kẽm, vitamin D và canxi. Uống đủ nước, trung bình khoảng 2,0-2,5 lít nước/ngày (tương đương với 12 đến 15 cốc nước).

Ngày nay, để nhấn mạnh đến tính đa dạng của thực phẩm trong chế độ dinh dưỡng của mẹ cho con bú cũng như chú trọng các loại thực phẩm có các yếu tố bảo vệ sức khỏe (có nhiều trong các loại hạt, rau, củ, quả…), người ta còn chia thực phẩm ra làm 8 nhóm. Để vừa bảo đảm tính đa dạng lại vừa bảo đảm sự có mặt của ít nhất 5 trong số 8 nhóm thực phẩm ở trên cho mỗi bữa ăn của các bà mẹ.

Ngày nay, chế độ dinh dưỡng cũng phân loại thực phẩm thành 8 nhóm để nhấn mạnh sự đa dạng của các bữa ăn mà mẹ cho con bú ăn và những thực phẩm có đặc tính bảo vệ sức khỏe (ví dụ như có trong trái cây, rau và các loại hạt). Như thế là để đảm bảo mỗi bữa ăn của mẹ đa dạng và có ít nhất 5 trong 8 nhóm dinh dưỡng.

Căn cứ vào chức năng dinh dưỡng của mỗi nhóm, xếp 8 nhóm trên vào 5 vòng tròn sau đây,  mẹ có thể dễ dàng lựa chọn các thực phẩm cho mỗi bữa ăn của mình, sao cho luôn có mặt đủ cả 5 đại diện từ 5 vòng tròn sau:

8 nhóm thực phẩm cần bổ sung vào chế độ dinh dưỡng của mẹ cho con bú

3.3 Bổ sung các vi chất dinh dưỡng cần thiết

Ngay sau khi sinh hoặc chậm nhất trong vòng 1 tháng đầu sau đẻ, bà mẹ được khuyên dùng 1 viên vitamin A liều cao (200.000 UI), ngoài ra các bà mẹ vẫn nên tiếp tục sử dụng viên sắt hoặc viên đa vi chất (ít nhất là duy trì 1 tháng đầu sau đẻ).

3.4 Lao động nghỉ ngơi hợp lý, vui vẻ lạc quan

Cùng với chế độ dinh dưỡng của mẹ cho con bú khoa học, mẹ cần luôn giữ tinh thần vui vẻ, thoải mái, lạc quan. Có chế độ lao động và nghỉ ngơi hợp lý. Ngủ đủ giấc, bảo đảm ngủ đủ 8 tiếng mỗi ngày.

Trong giai đoạn đang nuôi con bú, bà mẹ rất cần có sự quan tâm hỗ trợ của các thành viên trong gia đình, cũng như sự quan tâm giúp đỡ của cơ quan, cộng đồng tạo điều kiện để bà mẹ được thực hiện đầy đủ quyền được nuôi con bằng sữa mẹ.

3.5 Bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm

Do nhiều nơi còn có những phong tục, tập quán khác nhau mà bắt bà mẹ phải kiêng khem nhiều thứ trong thời kỳ đang cho con bú. Ví dụ: sau đẻ chỉ cho bà mẹ ăn cơm với muối trắng, kiêng thịt, cá vì sợ “tanh” làm con bị tiêu chảy, điều này là không cần thiết và không có cơ sở khoa học. Trước tiên mẹ phải đảm bảo được thực phẩm mẹ ăn vào phải được làm sạch và an toàn vệ sinh thực phẩm. Song song với dinh dưỡng, một số mẹ cũng quan tâm chuẩn bị nước tắm cho bà đẻ sau sinh từ các loại thảo dược an toàn để thư giãn, giữ vệ sinh và hỗ trợ quá trình hồi phục sau sinh.

Nhiều mẹ sau sinh kiêng ăn cá vì sợ con bị tiêu chảy

3.6 Không kiêng khem quá mức

Chất béo tích tụ trong suốt thai kỳ sẽ chuyển hóa thành sữa cho con bú nên các bà mẹ đang cho con bú sẽ giảm cân hiệu quả hơn các bà mẹ không nuôi con bằng sữa mẹ. Do đó mẹ sẽ cần một chế độ dinh dưỡng đa dạng và nhiều năng lượng hơn bình thường để đáp ứng nhu cầu năng lượng và sản xuất đủ sữa cho trẻ nên mẹ không nên ăn kiêng quá mức trong thời gian này mẹ nhé.

Vào giai đoạn này, nếu mẹ muốn giảm cân, mẹ chỉ cần có chế độ dinh dưỡng cân bằng và tập thể dục đều đặn mỗi ngày, đồng thời, giảm bớt lượng đường trong khẩu phần ăn đi một chút. Các cách giảm cân sau sinh an toàn luôn ưu tiên ăn đủ chất, giảm năng lượng từ từ thay vì nhịn ăn đột ngột hay áp dụng chế độ kiêng khem quá khắt khe.

Bên cạnh đó mẹ cũng không nên sử dụng các loại thức uống, đồ ăn có tính chất kích thích, như: rượu, bia, cà phê; Hạn chế ăn các thức ăn có nhiều gia vị (hành, tỏi, ớt…). Không ăn các thức ăn dễ ôi thiu hoặc nghi ngờ ôi thiu vì dễ gây ngộ độc.

3.7 Việc sử dụng thuốc

Mẹ nên thận trọng khi dùng thuốc trong giai đoạn đang cho con bú, đặc biệt là những thuốc ảnh hưởng đến hệ thần kinh, nội tiết tố hoặc kháng sinh. Nói chung, trong thời gian này, thuốc phải được bác sĩ kê đơn và phải uống đúng theo chỉ định của bác sĩ.

Tóm lại, chế độ dinh dưỡng của mẹ cho con bú được xây dựng tốt sẽ bảo đảm mẹ có đầy đủ sữa nuôi con, mang lại sức khỏe tốt nhất cho mẹ và sự phát triển tối ưu của con. Trong trường hợp sữa ít đi hoặc gián đoạn khiến mẹ lo lắng không biết mất sữa phải làm sao, mẹ nên sớm trao đổi với bác sĩ và chuyên gia dinh dưỡng để được đánh giá nguyên nhân và tư vấn cách khắc phục an toàn.

Nguồn: Viện Dinh dưỡng Quốc gia – Bộ Y tế