DẤU HIỆU THAI NHI CHẬM PHÁT TRIỂN MẸ KHÔNG NÊN BỎ QUA

Bài viết được thẩm định bởi PGS.TS. Phạm Ngọc Khái, Giảng viên cao cấp,
Trường Đại học Y Dược Thái Bình, Chủ tịch Hội Dinh dưỡng Việt Nam.

Trong quá trình mang thai, mẹ bầu nào cũng muốn mang lại những điều tốt nhất cho em bé. Từng cử động nhỏ của con đang lớn dần trong bụng mẹ mỗi ngày cũng là niềm hạnh phúc của mẹ. Tuy nhiên, có nhiều lý do làm thai nhi chậm phát triển khiến mẹ bầu rất lo lắng. Một số dấu hiệu thai nhi chậm phát triển mẹ không nên bỏ qua để phát hiện sớm, kịp thời cải thiện tình trạng này. Cùng Dinh dưỡng Mẹ và Bé xem xem những dấu hiệu đó là gì mẹ nhé.

1. Thai nhi chậm phát triển là gì? Ảnh hưởng như thế nào?

Thai nhi chậm phát triển có ảnh hưởng như nào?

Thai nhi chậm phát triển còn được hiểu là tình trạng bào thai bị suy dinh dưỡng ngay từ khi còn trong bụng mẹ, không phát triển như bình thường. Thai chậm tăng trưởng cũng là vấn đề khá thường gặp khi mang thai và ảnh hưởng lớn đến thai kỳ.

Những hậu quả do tình trạng thai chậm phát triển:

Những biến chứng trong sinh và sau sinh gia tăng.
Tỷ lệ bệnh và tử vong sau sinh gia tăng.
Thiểu ối (nước ối ít) cũng thường xuất hiện. Nước ối ít gây nên sự chèn ép dây rốn và đó là nguyên nhân làm thai phát triển kém, thậm chí gây tử vong.
Những trẻ đã từng là thai chậm phát triển trong tử cung sẽ dễ bị những di chứng trầm trọng về thần kinh, kém phát triển trí tuệ, cao huyết áp lúc về già, và những biến chứng về tim mạch.

2. Những bà mẹ nào dễ có thai chậm phát triển trong tử cung?

Tất cả những phụ nữ bị các bệnh như cao huyết áp, bệnh thận, bệnh phổi, tiểu đường, bệnh của chất tạo keo, bệnh lý về hồng cầu, hội chứng kháng Phospholipid..
Mẹ hút thuốc lá, nghiện rượu, sử dụng heroin, cocaine.
Mẹ bị suy dinh dưỡng trầm trọng.
Bệnh lý của rau thai (suy tuần hoàn bánh rau,..).
Đa thai (sinh đôi, sinh ba..)
Mẹ mắc những bệnh nhiễm trùng.
Mẹ có những rối loạn về di truyền.
Mẹ tiếp xúc với những chất độc hại, chất hóa học,...

3. Nguyên nhân dẫn đến tình trạng thai nhi chậm phát triển

3.1 Mẹ bị tiền sản giật

Tiền sản giật là tình trạng huyết áp tăng cao dẫn đến tổn thương chức năng thận, khi đó sẽ xuất hiện bất thường tại hệ thống bánh rau, từ đó khiến rau thai không thể cung cấp chất dinh dưỡng cho bào thai, làm cho thai nhi chậm phát triển trong tử cung.

Trong một số trường hợp, mẹ có thể kèm theo triệu chứng có bầu bị khó thở, liên quan đến tình trạng thiếu oxy hoặc bệnh lý nền cần được theo dõi kỹ.

3.2 Mang đa thai

Mang đa thai cũng là nguyên nhân khiến thai nhi phát triển chậm hơn bình thường. Rau thai có thể gặp khó khăn để đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng do mang đa thai gồm nhiều bào thai. Nguy cơ tiền sản giật khi mang đa thai cũng cao hơn mang thai đơn.

3.3 Nhiễm trùng

Các bệnh nhiễm trùng mẹ bầu mắc phải trong suốt thai kỳ đều là nguyên nhân dẫn đến tình trạng thai nhi chậm phát triển trong tử cung như nhiễm cytomegalovirus , ký sinh trùng, các bệnh lây truyền qua đường tình dục,… ảnh hưởng nghiêm trọng đến thai kỳ do bị suy giảm miễn dịch.

3.4 Lượng nước ối thấp so với tiêu chuẩn

Thai nhi phải được cung cấp đủ nước ối thì mới phát triển bình thường được. Nếu lượng nước ối thấp sẽ làm chậm quá trình phát triển của thai nhi hoặc bị nhỏ hơn so với tuổi thai. Nguyên nhân khiến lượng nước ối thấp có thể do sức khỏe của mẹ không tốt, bị rò rỉ màng ối hay đang sử dụng thuốc nào đó.

3.5 Bệnh lý bánh rau

Thông thường rau thai khỏe mạnh, làm nhiệm vụ vận chuyển đủ khí oxy hay chất dinh dưỡng từ mẹ cho thai nhi. Nếu rau thai gặp vấn đề bệnh lý (phù rau thai, rau cài răng lược,....) hoặc bệnh lý dây rốn bất thường (chỉ còn một động mạch) thì nguồn dinh dưỡng cho thai cũng bị hạn chế, khiến thai nhi phát triển chậm.

Một số nguyên nhân khác

Mẹ ăn không đủ chất dinh dưỡng, bỏ bữa.
Mẹ bị thiếu máu, rối loạn đông máu hoặc bị tiểu đường thai kỳ.
Tử cung người mẹ bất thường: tử cung dị dạng (tử cung đôi, có vách ngăn,...)
Mẹ sử dụng đồ uống có chất kích thích như rượu, bia, trà, cà phê hay hút thuốc lá thường xuyên
Mẹ bị bệnh mãn tính như bệnh hồng cầu hình lưỡi liềm.
Thai nhi có dấu hiệu bất thường về nhiễm sắc thể như hội chứng Down và hội chứng Turner.
Bất thường về xương và di truyền ở thai nhi...

Khi xuất hiện mệt mỏi, da xanh, chóng mặt, mẹ nên lưu ý các biểu hiện mẹ bầu bị thiếu máu vì đây là yếu tố làm thai dễ chậm phát triển.

4. Làm thế nào để phát hiện sớm thai chậm phát triển trong tử cung?

Nhận biết thai nhi chậm tăng trưởng qua những dấu hiệu nào?

Trước khi chuẩn bị có thai, bà bầu nên đi thăm khám dù cơ thể bạn khoẻ mạnh và lưu giữ tất cả những giấy tờ ghi nhận những bệnh tật mình có.
Đi khám thai ngay khi mới bị chậm kinh để chẩn đoán chính xác tuổi thai nhằm phát hiện sự tăng trưởng của thai trong suốt quá trình thai nghén
Khi đi thăm khám thai: Bác sĩ sẽ đo chiều cao tử cung (CCTC) vì chiều cao tử cung sẽ tăng dần theo tuổi thai.

VD: Vào tháng thứ tư CCTC khoảng 16cm, CCTC sẽ tăng 4cm mỗi tháng cho đến tháng thứ 8. Tuy nhiên, chiều cao tử cung còn phụ thuộc vào bề dày của thành bụng, lượng nước ối, tử cung đổ ra trước hay sau, một thai hay nhiều thai. Khi theo dõi thấy CCTC không tăng hay tăng nhỏ hơn tuổi thai, có thể thai đang chậm phát triển trong tử cung.

Ngoài ra một số dấu hiệu bà bầu nên lưu ý để nhận biết sớm tình trạng thai chậm phát triển như:

Mẹ bầu tăng cân ít hơn so với bình thường,
Mẹ gặp tình trạng bị thiếu ối, đa ối,..

hoặc

Mẹ bị các bệnh lý về huyết áp hoặc đái tháo đường,...

Tuy nhiên các dấu hiệu nhận biết thai phát triển chậm trong tử cung thường không biểu hiện rõ ràng, chủ yếu bà mẹ được phát hiện khi khám thai định kỳ và dựa vào những chỉ số như:

Chỉ số đường kính lưỡng đỉnh: đến 70% trường hợp thai nhi chậm phát triển có kích thước đường lưỡng đỉnh nhỏ hơn so với tuổi thai hiện tại.
Chu vi bụng: đây là dấu hiệu thường sử dụng để nhận biết thai nhi chậm phát triển. Nếu tốc độ tăng của chỉ số chu vi bụng dưới 10mm trong 15 ngày rất có thể thai nhi chậm phát triển trong tử cung.
Chỉ số Doppler động mạch: Nếu Doppler động mạch tử cung và động mạch rốn đều bình thường thì có khả năng thai bị chậm phát triển trong tử cung do bất thường nhiễm sắc thể. Trường hợp Doppler tử cung bất thường nếu thai chậm phát triển do bệnh lý tuần hoàn của người mẹ, khi đó bà mẹ rất dễ bị tiền sản giật, rối loạn tăng huyết áp vào tháng cuối dẫn đến thai chậm tăng cân và nguy hiểm hơn còn có khả năng thai bị chết lưu.

Việc tuân thủ đúng các mốc quan trọng khám thai giúp bác sĩ theo dõi sát sự phát triển của thai và phát hiện sớm nguy cơ chậm tăng trưởng.

5. Cách chẩn đoán thai nhi chậm phát triển mẹ nên biết

Mẹ nên đi khám để phát hiện sớm tình trạng thai chậm phát triển trong tử cung

5.1 Theo dõi cân nặng của mẹ

Đây là cách kiểm tra để ước tính sự phát triển của thai nhi. Trong mỗi lần siêu âm bác sĩ sẽ ghi lại cân nặng của người mẹ, nếu thấp hơn cân nặng tiêu chuẩn có thể là dấu hiệu thai nhi bị chậm phát triển.

5.2 Sử dụng kỹ thuật siêu âm

Đây là kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh không xâm lấn giúp mẹ có thể nhìn thấy hình ảnh thai nhi. Bác sĩ sẽ tiến hành đo kỹ các chỉ số thai , sau đó kết quả kiểm tra sẽ được so sánh với biểu đồ tăng trưởng cân nặng của thai nhi.

Mẹ cũng nên nắm rõ khi nào cần siêu âm thai để thực hiện đúng thời điểm, tránh bỏ sót các dấu hiệu bất thường quan trọng.

5.3 Siêu âm Doppler mạch máu

Kỹ thuật chẩn đoán này áp dụng đo tốc độ và lưu lượng máu chảy vào bên trong mạch máu não của thai nhi, đến động mạch rốn.

5.4 Chọc ối

Thủ thuật này không được khuyên dùng do phải dùng mũi kim để lấy nước ối. Mẫu dịch sau khi lấy sẽ mang đi xét nghiệm xem có bất thường về nhiễm sắc thể hay có bị nhiễm trùng không. Tuy nhiên, đây là lựa chọn cuối sau khi thử các cách trên vì có thể gây tác dụng phụ là có nguy cơ sinh non

7. Khi thai nhi chậm phát triển bà bầu cần phải làm gì?

Bà mẹ cần được theo dõi và làm các xét nghiệm cận lâm sàng để tìm nguyên nhân.
Nằm nghỉ nghiêng bên trái giúp tăng lượng máu đến tử cung, tăng lượng oxy, chất dinh dưỡng cho thai.
Điều chỉnh lại chế độ ăn, đảm bảo đủ chất dinh dưỡng cho mẹ và con
Uống nhiều nước, tối thiểu 8-10 ly lớn/ngày.
Không hút thuốc lá, không uống rượu.
Đếm số lần thai máy, theo dõi cử động thai bằng máy monitoring.
Siêu âm đo lượng nước ối, nhìn thai nhi cử động, đo vòng đầu, vòng bụng, đường kính lưỡng đỉnh và chiều dài xương đùi. Nếu vòng bụng và cân nặng thai nhi có vấn đề, bác sĩ sẽ cho siêu âm hàng loạt nhằm chẩn đoán, đánh giá sự tiến triển, độ trầm trọng của thai chậm phát triển.
Nếu tình trạng thai nhi gặp nguy hiểm, các bác sĩ sẽ hội chẩn để lấy thai ra khỏi môi trường bất lợi trong bụng mẹ.
Nghỉ ngơi đầy đủ, không làm việc quá sức, tâm lý thư giãn để tránh căng thẳng khi mang thai.
Bà mẹ nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất cứ loại thuốc nào do có những thành phần trong thuốc cũng khiến thai nhi chậm phát triển.

Nếu mẹ thường xuyên đau mỏi chân, co rút về đêm, nên tìm hiểu thêm bầu bị chuột rút nên làm gì để cải thiện tuần hoàn và giấc ngủ.

Sự phát triển của thai nhi trong bụng mẹ

Thai nhi phải phát triển tốt thì sinh ra mới khỏe mạnh cả về thể chất và trí não. Vì vậy, mẹ bầu cần lưu ý những dấu hiệu thai nhi chậm phát triển không được bỏ qua bất cứ thay đổi nào trong quá trình mang thai để kiểm tra sớm nhất tránh trường hợp gặp biến chứng nặng.

Để có chế độ dinh dưỡng hợp lý và đủ chất mẹ bầu hãy tham khảo thực đơn qua Chương trình Dinh dưỡng Mẹ và Bé để biết thêm nhiều món ăn bổ dưỡng.